Yurakka qachon operatsiya kerak bo‘ladi: kardiojarroh bilan ochiq suhbat

Kardiojarrohlik bo‘limi mudiri Murodov Maqsud Marufovich bilan intervyu

Yurak-qon tomir kasalliklari butun dunyoda o‘limning yetakchi sababi bo‘lib qolmoqda. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, faqat 2022 yilning o‘zida ular qariyb 19,8 million o‘limga sabab bo‘lgan, bu dunyodagi barcha o‘lim holatlarining taxminan 32 foizini tashkil etadi. (Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti)

Ammo bu raqamlar ortida faqat infarktlar va shoshilinch holatlar emas. Ayrim bemorlarda koronar tomirlar asta-sekin torayadi, boshqalarida yurak klapanlari normal ishlashdan to‘xtaydi, yana ayrimlar esa yillar davomida kasallik bilan yashab, bir kun kelib jarrohlik davolash zarur bo‘lishi mumkinligini bilmay yuradi.

“Yurak operatsiyasi” degan ibora hanuz kuchli qo‘rquv uyg‘otadi. Bemorlarni deyarli hamma narsa tashvishga soladi: operatsiya vaqtida yurak to‘xtatiladimi, xavf qanchalik katta, jarrohlik aralashuvisiz davolanish mumkinmi, qaysi klapanni tanlash kerak va operatsiyadan keyin inson odatiy hayotiga qayta oladimi.

Zamonaviy kardiojarrohlikka oid eng muhim savollarga Maqsud Marufovich Murodov javob beradi.

— Maqsud Marufovich, kardiologik davolashning qaysi bosqichida kardiojarroh jarayonga qo‘shiladi? Dori vositalari yetarli bo‘lmay qolgandami?

— Ha, eng ko‘p uchraydigan noto‘g‘ri tushuncha — kardiojarroh faqat dori bilan davolash “samara bermaganidan” keyin kerak bo‘ladi, degan fikr. Aslida jarrohlik va medikamentoz davolash bir-biriga raqib emas, balki yagona davolash strategiyasining bosqichlaridir.

Kardiojarroh uchta asosiy vaziyatda davolashga qo‘shiladi:

1. Dori vositalarining imkoniyati tugaganda. Masalan, koronar arteriyalarning og‘ir aterosklerozi yoki klapanning kritik stenozida. Dori arterial bosimni, yurak urish tezligini yoki xolesterin darajasini pasaytirishi mumkin, ammo u zich aterosklerotik blyashkani jismonan “eritib yubora” yoki toraygan klapanni kengaytira olmaydi.

2. Hayot uchun xavf simptomlardan oldin paydo bo‘lganda. Ba’zan bemor o‘zini yomon his qilmaydi, biroq tekshiruvlar (ExoKG, koronarografiya, KT) zararlanish anatomiyasi kritik ekanini ko‘rsatadi. Bunday vaziyatda operatsiya simptomlarni kamaytirish uchun emas, balki infarkt yoki to‘satdan yurak o‘limining oldini olish uchun kerak bo‘ladi.

3. Heart Team (kardiojamoa) doirasida. Bugun qarorni bitta shifokor qabul qilmaydi. Kardiolog va kardiojarroh bemorni birgalikda baholaydi. Agar erta bosqichdagi operatsiya insonga nogironliksiz yana 15–20 yil faol hayot berishini tushunsak, dorilar yordam bermay qolishini kutib o‘tirmaymiz.

Shuning uchun jarrohlik “so‘nggi imkoniyat” emas, balki hayot sifati va davomiyligini o‘z vaqtida tiklashga xizmat qiladigan vositadir.

— Ko‘plab bemorlar “sizga yurak operatsiyasi kerak” degan jumlaning o‘zidan qo‘rqadi. Operatsiya tavsiya qilinishi har doim vaziyat allaqachon kritik ekanini anglatadimi?

— Bemorlarning qo‘rquvini to‘liq tushunish mumkin: bizning madaniyatimizda yurak go‘yo daxlsiz a’zo sifatida qabul qilinadi. Ammo amalda operatsiya tavsiya etilishi ko‘pincha buning aksini anglatadi — biz vaziyat hali kritik bo‘lmasdan turib o‘z vaqtida harakat qilamiz.

Zamonaviy kardiojarrohlikda ikki asosiy ssenariy mavjud:

1. Shoshilinch jarrohlik. Bu keskin, hayot uchun xavfli holat yuz berganda — masalan, asoratlangan o‘tkir miokard infarkti yoki aorta disseksiyasi (qavatlanishi)da amalga oshiriladi. Bunday paytda biz ayni damda bemorning hayotini saqlab qolamiz.

2. Rejali jarrohlik. Operatsiyalarning aksariyati aynan shunday bajariladi. Bu holatda maqsadimiz — kasallikdan oldinroq harakat qilish. Yurakning funksional zaxirasi hali yaxshi, organizm davolashni yengilroq ko‘tara oladigan va tez tiklana oladigan davrda aralashuvni tavsiya qilamiz.

Agar vaziyat “kritik” bo‘lishini kutib yurilsa, operatsiya xavfi sezilarli oshadi, uning samarasi esa pastroq bo‘lishi mumkin. Shu sababli rejali operatsiya hukm ham, eng oxirgi chora ham emas; u infarkt va nogironlik xavfini kamaytirib, insonni to‘laqonli hayotga qaytarishga qaratilgan ongli qarordir.

— Oddiy tilda tushuntirib bersangiz: bugungi kunda qaysi yurak kasalliklari ko‘proq jarrohlik davolashni talab qiladi?

— Murakkab terminlarni chetga sursak, ko‘pincha uch turdagi patologiya jarrohlik aralashuvini talab qiladi:

• Yurak ishemik kasalligining og‘ir shakllari. Koronar arteriyalar bir necha joyda aterosklerotik blyashkalar bilan kritik darajada toraygan va stentlash imkonsiz yoki uzoq muddatli yechim bo‘lmay qolgan holatlar.

• Orttirilgan yoki tug‘ma yurak klapani nuqsonlari. Avvalo aortal va mitral klapan stenozlari hamda yetishmovchiligi; bunday holatlarda yurak juda katta yuklama ostida ishlaydi.

• Aorta anevrizmasi va disseksiyasi. Asosiy tomir devorining bo‘rtib chiqishi yoki qavatlanishi bo‘lib, kritik asoratlar rivojlanishidan oldin rekonstruksiya talab etadi.

Ko‘p hollarda zamonaviy tibbiyot bu muammolarni rejali tarzda bartaraf etish, normal anatomiyani tiklash va umrni o‘nlab yillarga uzaytirish imkonini beradi.

— Bemorlarning eng ko‘p uchraydigan qo‘rquvlaridan biri: “Operatsiya vaqtida yuragimni to‘xtatishadi”. Haqiqatan ham yurakni to‘xtatishga to‘g‘ri keladimi va bu paytda organizm qanday ishlaydi?

— “Yurakni to‘xtatish” iborasi hammani qo‘rqitadi, ammo operatsion xonada bu falokat emas, balki yuqori texnologiyali, boshqariladigan tanaffusdir.

Jarroh klapan yoki tomirni juda nozik tarzda tiklayotgan paytda bemor uchun maxsus sun’iy qon aylanish apparati “nafas oladi” va “qon haydaydi”. Yurak dam olayotgan davrda miya, buyraklar va boshqa barcha a’zolar yetarli miqdorda kislorod va qon bilan ta’minlanadi.

Ayrim hollarda — masalan, koronar shuntlashda — maxsus stabilizatorlar yordamida urib turgan yurakda ham operatsiya qilamiz. Demak, kardiojarrohlikdagi yurakni vaqtincha to‘xtatish o‘limni anglatmaydi; aksincha, yurakni xavfsiz davolash uchun optimal sharoit yaratadi.

— Bugungi kunda ochiq yurak operatsiyasi qanchalik xavfli? Jarrohlik xavfi aslida nimalarga bog‘liq?

— Qisqacha aytganda, bugun rejali yurak operatsiyasining xavfi davolanmagan og‘ir patologiya bilan yashash xavfiga nisbatan ancha past.

So‘nggi 20–30 yil ichida kardiojarrohlik ulkan taraqqiyotga erishdi. Ilgari o‘lim yoki og‘ir asoratlar o‘nlab foizlar bilan o‘lchangan bo‘lsa, bugun rejali kardiojarrohlik amaliyotlarida tirik qolish ko‘rsatkichi 98–99 foizdan yuqori.

Xavf nimalarga bog‘liq? Bemorlar ko‘pincha hammasi operatsiyaning “qanchalik murakkab” ekaniga bog‘liq deb o‘ylaydi. Aslida jarrohlik xavfi uchta asosiy omil bilan belgilanadi:

1. Operatsiyaning maqomi (rejali yoki shoshilinch). Bu eng muhim omil. Bemor operatsiyaga rejali kelganda — organizm kompensatsiyalangan, tahlillar tekshirilgan, o‘tkir yurak yetishmovchiligi bo‘lmagan holatda — xavf minimal, taxminan 1–2 foiz bo‘ladi. Agar bemor tez yordam orqali o‘tkir holat yoki shok bilan olib kelinsa, xavf bir necha baravar oshadi.

2. Hamroh kasalliklar (umumiy somatik holat). Biz faqat yurakni emas, butun organizmni baholaymiz: buyrak va o‘pka faoliyati, qandli diabet mavjudligi, ilgari o‘tkazilgan insultlar, bo‘yin va pastki oyoq tomirlarining holati. Operatsiyadan keyingi davrning murakkabligini ko‘pincha aynan shu fon kasalliklari belgilaydi.

3. Yosh va organizm zaxiralari. Bugungi kunda yoshning o‘zi operatsiyaga qarshi ko‘rsatma emas — 70 yoshli va 80 yoshdan oshgan bemorlarni ham muvaffaqiyatli operatsiya qilamiz. Biroq har doim “frailty” — biologik zaiflik, ya’ni to‘qima va a’zolarning funksional zaxirasini baholaymiz.

Xavfni obyektiv baholash uchun butun dunyoda maxsus shkalalar — masalan, EuroSCORE yoki STS Score qo‘llanadi. Bemorning o‘nlab ko‘rsatkichlari tizimga kiritiladi va dastur xavfning matematik foizini hisoblab beradi. Bugungi kardiojarrohlik taxmin emas, aniq hisob-kitobga tayangan sohadir.

— Bemorga operatsiya tavsiya qilinadi, biroq u o‘zini nisbatan yaxshi his qilib, kutishga qaror qiladi. Bunday qaror nimasi bilan xavfli?

— Simptomlarning yo‘qligi sog‘lomlik belgisi emas; bu yurakning ichki zaxiralari ishlayotganini bildirishi mumkin. Yurak uzoq vaqt davomida yuklamaga moslashib, muammoni “yashirib” turishga qodir.

Kutish uch jihatdan xavfli:

• Yurak hujayralari simptomlarsiz nobud bo‘lishi mumkin. Belgilar paydo bo‘lguncha yurak mushagining bir qismi qayta tiklanmaydigan chandiq to‘qimasiga aylanishi mumkin.

• Rejali operatsiya shoshilinch operatsiyaga aylanishi mumkin. Rejali aralashuv xavfi taxminan 1 foiz bo‘lsa, infarkt fonidagi shoshilinch operatsiyada xavf ancha yuqori bo‘ladi.

• Qimmatli vaqtni boy berish mumkin. Yurak shunday darajada kengayib ketishi mumkinki, keyinchalik operatsiya qilish uchun juda kech bo‘lishi mumkin.

Kasallikdan oldinroq harakat qilishga qaratilgan jarrohlik — allaqachon yemirilgan tuzilmani tiklashga urinish emas, balki yurak funksiyasini imkon qadar saqlab qolish usulidir.

— Yurak operatsiyasi uchun “juda kech” bo‘ladigan yosh bormi? Masalan, 70–80 yosh va undan katta bemorlarni muvaffaqiyatli operatsiya qilish mumkinmi?

— Pasportdagi yosh — shunchaki raqam. Biz tug‘ilgan sanani emas, insonning biologik holatini operatsiya qilamiz.

Bugun 70, 80 va hatto 85 yoshli bemorlar yurak operatsiyalarini muvaffaqiyatli o‘tkazmoqda. Miniinvaziv va kam shikastlovchi texnologiyalarning rivojlanishi minimal travma va tezroq tiklanish bilan aralashuvlar bajarish imkonini berdi.

Agar yurak va boshqa a’zolarning funksional zaxirasi saqlangan bo‘lsa, faqat pasportdagi raqam sababli insonni yaxshi hayot sifatidan mahrum qilish to‘g‘ri emas. Bugun 80 yoshda ham operatsiya qilish — faqat xavf emas, balki yaqinlari davrasida yana 10–15 yil faol va baxtli yashash imkoniyatidir.

— Yurak ishemik kasalligida qachon stentlash yetarli bo‘ladi, qachon esa aortokoronar shuntlash talab etiladi?

— Stentlash (perkutan koronar intervensiya) va aortokoronar shuntlash o‘rtasidagi tanlov koronar zararlanishning anatomik murakkabligi hamda xalqaro SYNTAX Score shkalasiga asoslanadi:

• Stentlash 1–2 ta koronar arteriyada alohida zararlanish, qisqa va lokal blyashkalar mavjud bo‘lsa hamda ochiq operatsiya uchun jarrohlik xavfi yuqori bo‘lsa ma’qul bo‘lishi mumkin.

• Aortokoronar shuntlash chap koronar arteriya stvoli zararlanganda, uch tomirli zararlanishda (ayniqsa qandli diabet yoki chap qorinchaning chiqarish fraksiyasi pasayishi bilan birga bo‘lsa), shuningdek diffuz kalsinozda ko‘rsatiladi.

Murakkab holatlarda shuntlash miokardning to‘liqroq revaskulyarizatsiyasini ta’minlaydi va kelajakda takroriy aralashuvlarga ehtiyojni sezilarli kamaytiradi.

— Bemorlar ko‘pincha: “Nega katta operatsiya o‘rniga bir nechta stent qo‘yib bo‘lmaydi?” deb so‘raydi. Stentlash va shuntlash o‘rtasidagi qaror qanday qabul qilinadi?

— Tasavvur qiling, oldingizda butun uzunligi bo‘ylab zanglagan eski suv quvuri turibdi.

Unga beshta yamoq — ya’ni stent qo‘yishingiz mumkin. Ammo bir yil o‘tib, muammo yamoq yonida yana paydo bo‘lishi mumkin. Yoki bir marta yonidan yangi parallel quvur — shunt o‘tkazib, muammoni uzoq muddatga hal qilish mumkin.

Keng zararlangan tomirga 4–5 ta stent qo‘yish bemorning takroriy torayishlar sababli bir necha yilda qayta aralashuvga muhtoj bo‘lish ehtimolini oshiradi.

Qarorni bitta shifokor emas, Heart Team — kardiojamoa qabul qiladi. Biz tomir zararlanishining murakkabligini SYNTAX Score orqali baholaymiz. Agar zararlanish keng bo‘lsa yoki bemorda qandli diabet bo‘lsa, shuntlash statistik jihatdan ko‘p sonli stentlarga qaraganda infarktsiz ancha ko‘proq yillar yashash imkonini beradi.

— Yurak klapanlari kasalliklarida qachon kuzatuvni davom ettirish mumkin, qachon esa operatsiyani kechiktirish xavfli bo‘ladi?

— Klapan patologiyasida taktika klinik va exokardiografik mezonlar asosida belgilanadi:

• Dinamik kuzatuv stenoz yoki yetishmovchilik o‘rtacha darajada bo‘lganda, shuningdek og‘ir, ammo chegaraviy holatdagi klapan nuqsonida — agar bemorda klinik simptomlar bo‘lmasa, chap/o‘ng qorincha ko‘rsatkichlari (yakuniy sistolik o‘lcham, chiqarish fraksiyasi) va o‘pka arteriyasidagi bosim me’yor chegarasida qolsa — tavsiya etilishi mumkin.

• Operativ davolashga (klapan plastikasi yoki protezlash) ko‘rsatmalar:

1. Yaqqol klinik simptomlar paydo bo‘lishi: hansirash, stenokardiya, sinkope (hushdan ketish).

2. Simptomlarsiz chiqarish fraksiyasining pasayishi (aortal yoki mitral klapan nuqsonida 50 foizdan past).

3. Yurak kameralarining progressiv kengayishi (mitral yetishmovchilikda chap qorinchaning yakuniy sistolik o‘lchami — LVESD/KSR ≥ 40 mm).

4. Birinchi marta yuzaga kelgan bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi yoki o‘pka gipertenziyasi.

Klapanni o‘z vaqtida rekonstruksiya qilish yoki almashtirish miokardning qaytmas disfunksiyasi rivojlanishining oldini olishga yordam beradi.

— Agar klapanni almashtirish kerak bo‘lsa, bemorlar mexanik va biologik protezlar haqida eshitadi. Ularning farqi nimada va mos variant qanday tanlanadi?

— Mexanik va biologik klapan o‘rtasidagi asosiy farqni ikki tamoyil bilan tushuntirish mumkin:

• Mexanik klapan — juda mustahkam uglerod materiallaridan tayyorlanadi va 50 yildan ortiq xizmat qilishi mumkin. Biroq buning evaziga bemor umr bo‘yi qonni suyultiruvchi dorilar — antikoagulyantlarni qabul qilishi kerak.

• Biologik klapan — qayta ishlangan biologik to‘qimalardan tayyorlanadi. Qonni suyultiruvchi og‘ir dorilarni qabul qilish, ukol va muntazam qon tahlillariga ehtiyoj bo‘lmaydi, biroq klapanning o‘rtacha xizmat muddati 12–15 yil bo‘lib, keyinchalik uni almashtirishga to‘g‘ri keladi.

Tanlovning umumiy tamoyili quyidagicha:

• Yosh bemorlarda kelajakda takroriy operatsiyalardan qochish maqsadida ko‘pincha mexanik protez tanlanadi.

• Katta yoshdagi bemorlarda (65+) biologik protez ko‘proq tanlanadi, chunki katta yoshda u uzoqroq xizmat qiladi, qonni suyultiruvchi dorilar bilan bog‘liq qon ketish xavfi esa jiddiyroq bo‘ladi.

— Zamonaviy kardiojarrohlik har doim ko‘krak qafasida katta kesma qilishni anglatadimi? Bugun qaysi operatsiyalarni kamroq travmatik usulda bajarish mumkin?

— Bugun to‘sh suyagini katta kesish har doim ham shart emas. Zamonaviy kardiojarrohlikda 4–5 santimetrlik mini-kirish orqali ham operatsiyalar bajariladi.

Qovurg‘alar orasidagi kichik kesma va videokamera nazorati ostida quyidagi amaliyotlarni bajarish mumkin:

• Mitral va aortal klapanlarni plastik rekonstruksiya qilish va almashtirish;

• Koronar arteriyalarni shuntlash (MIDCAB);

• Kattalarda yurak o‘smalarini olib tashlash va ayrim tug‘ma nuqsonlarni tuzatish.

Asosiy afzallik — to‘sh suyagi butunligicha qoladi. Bu og‘riq bir necha baravar kam bo‘lishini, yarim yil davomida bandaj taqishga hojat qolmasligini va 2–3 haftadan keyin bemor avtomobil boshqarib, odatiy hayotiga qayta olishini anglatadi.

— Inson yillar davomida jiddiy yurak muammosi bilan deyarli simptomsiz yashashi mumkin bo‘lgan holatlar uchraydimi?

— Ha. Yurak juda katta moslashuv qobiliyatiga ega va uzoq vaqt davomida mavjud muammoni kompensatsiya qilib ishlashi mumkin.

Inson yillar davomida quyidagi uchta xavfli holat borligini bilmasligi mumkin:

• Aorta anevrizmasi — kritik o‘lchamga yetmaguncha umuman og‘riq bermasligi mumkin.

• Klapan nuqsoni — yurak mushagi nuqsonni kompensatsiya qilish uchun kuchliroq ishlaydi, bemor esa yurish tezligini biroz pasaytirib, buni shunchaki “qarilik” deb o‘ylashi mumkin.

• Qandli diabetli bemorlardagi ishemiya — nerv sezuvchanligi pasaygani sababli ayrim bemorlar og‘riqsiz mikroinfarktlarni boshdan kechirishi mumkin.

Esda tuting: o‘zingizni yaxshi his qilishingiz yurak sog‘lom ekanining kafolati emas. Kardiojarrohlikda eng xavfli tashxislarning ayrimlari ko‘pincha “shunchaki tekshiruvdan o‘tish” uchun kelgan odamlarda rejali check-up vaqtida aniqlanadi.

— Qaysi simptomlar odamni imkon qadar tezroq kardiologga murojaat qilishga undashi kerak: hansirash, ko‘krakdagi og‘riq, shishlar, yurak urishidagi uzilishlar, hushdan ketish?

— Shifokorga murojaatni kechiktirish xavfli bo‘lishi mumkin bo‘lgan “qizil beshlik” simptomlarini eslab qoling:

1. Ko‘krakda siquvchi yoki kuydiruvchi og‘riq (qo‘l yoki jag‘ga tarqalishi mumkin) — miokard infarkti xavfini ko‘rsatishi mumkin. Agar og‘riq 15 daqiqadan ortiq davom etsa, tez yordam chaqirish kerak.

2. Minimal yurish paytida yoki tunda hansirash — klapan nuqsoni yoki yurak mushagi funksiyasi pasayishining belgisi bo‘lishi mumkin.

3. Hushdan ketish — xavfli ritm buzilishlari yoki klapan stenozi belgisi bo‘lishi mumkin.

4. Yurak urishining “to‘xtab qolishi”, notekis yoki uzilib urishi — aritmiya ko‘rinishi bo‘lib, ayrim holatlarda insult xavfi bilan bog‘liq.

5. Kechga borib oyoqlarda shish paydo bo‘lishi — yurak yuklamani yetarli bajara olmayotganining belgisi bo‘lishi mumkin.

Bu simptomlarning har biri yurak tomonidan yuborilayotgan yordam signali bo‘lishi mumkin. Ularni e’tiborsiz qoldirmang.

— Yurak operatsiyasidan keyin inson umrining qolgan qismida jismoniy faolligini keskin cheklashi kerak, degan gap rostmi?

— Eng katta noto‘g‘ri tushuncha: “Yurak operatsiyasi odamni nogiron qilib qo‘yadi”.

Aslida ko‘pincha buning aksi yuz beradi. Operatsiyagacha kasallik sababli ko‘plab cheklovlar bilan yashagan bo‘lsangiz, muvaffaqiyatli davolash bu cheklovlarni kamaytirishga xizmat qiladi.

Cheklovlar asosan dastlabki 1,5–2 oy — to‘qimalar bitayotgan davrda kerak bo‘ladi. Keyin esa shifokor tavsiyasi asosida jismoniy faollik bosqichma-bosqich tiklanadi: suzish, piyoda yurish, velosiped, sport, sayohat va faol mehnat qayta mumkin bo‘lishi mumkin.

Zamonaviy kardiojarrohlikning maqsadi faqat umrga qo‘shimcha yillar qo‘shish emas, balki bu yillarni hansirash, og‘riq va doimiy qo‘rquvsiz yashash imkonini berishdir.

— Muvaffaqiyatli operatsiyadan keyin bemorlar eng ko‘p qanday xatolarga yo‘l qo‘yadi?

— Muvaffaqiyatli operatsiya yo‘lning faqat yarmi. Keyingi asosiy vazifa — to‘rtta klassik xatoga yo‘l qo‘ymaslik:

1. “Hech narsa og‘rimayapti” deb dorilarni to‘xtatib qo‘yish. Statinlar yoki qonni suyultiruvchi preparatlarni shifokorsiz bekor qilish yangi shuntlarning trombozi yoki qayta torayish xavfini oshirishi mumkin.

2. Chekishga qaytish. Operatsiyadan keyin chekish hatto yaxshi ishlayotgan shuntlar va qon tomirlariga ham tez zarar yetkazadi.

3. Keskinlikka berilish. Butunlay yotib qolish ham, bir oy o‘tib og‘ir jismoniy mehnatga kirishish ham xavfli. Yuklama asta-sekin oshirilishi kerak.

4. Yurak UZI va tahlillarini unutish. Kamida yiliga bir marta yurak holatini mutaxassis nazoratida tekshirtirib turish kerak.

Jarroh yurakka yangi imkoniyat beradi, uni asrash esa bemorning kundalik vazifasiga aylanadi.

— Agar inson turmush tarzini o‘zgartirmasa va buyurilgan dorilarni qabul qilmasa, texnik jihatdan mukammal bajarilgan operatsiyadan keyin ham kasallik qaytishi mumkinmi?

— Qisqa javob: HA, agar turmush tarzi o‘zgartirilmasa, kasallik albatta qaytadi!

Kardiojarroh anatomik muammoni tuzatadi, ammo bemorni aterosklerozga olib keluvchi barcha biologik va turmush tarzi omillaridan avtomatik tarzda xalos qila olmaydi.

Agar ideal bajarilgan shuntlashdan keyin inson yana chekishga, yog‘li ovqatlanishga qaytsa va statinlarni tashlab yuborsa, yangi shuntlar 20 yil o‘rniga 2–3 yil ichida blyashkalar bilan berkiladi!

Operatsiya kasallikka qarshi doimiy “immunitet” emas, balki ikkinchi imkoniyatdir. Jarroh sifatli hayot uchun yangi yillar beradi, ulardan qanday foydalanish esa ko‘p jihatdan bemorning o‘ziga bog‘liq.

— Siz har kuni inson yuragi bilan, tom ma’noda uni qo‘lingizda ushlab ishlaysiz. Kasbingiz hayot va sog‘liq haqidagi shaxsiy qarashlaringizni o‘zgartirdimi?

— Har kuni inson yuragini qo‘lingda ushlab ishlaganingda, hayotni abadiy va o‘z-o‘zidan mavjud narsa deb qabul qilishni to‘xtatasan.

Jarrohlik menga o‘rgatgan eng muhim narsa shuki: hayot nihoyatda nozik, ammo organizmga to‘g‘ri g‘amxo‘rlik qilinsa, ayni paytda hayratlanarli darajada bardoshli.

Chekish va yuqori xolesterin ta’sirida zararlangan tomirlarni ko‘raman va tushunaman: sog‘lig‘imiz — bu kundalik tanlov. Men vaqtni, yaqinlarimni ancha ko‘proq qadrlay boshladim va, albatta, harakat, ovqatlanish hamda o‘z tanasiga e’tibor borasida bemorlarimga shaxsiy namuna bo‘lishga harakat qilaman.

— Va so‘nggi savol. Agar odamlarga ularning ko‘pchiligini operatsiya stoliga tushib qolishdan saqlashi mumkin bo‘lgan faqat bitta maslahat berish imkoningiz bo‘lsa, nima der edingiz?

Zamonaviy kardiojarrohlik bundan bir necha o‘n yil avval nihoyatda murakkab hisoblangan vazifalarni ham hal qila oladi. Biroq davolash natijasi faqat jarroh va texnologiyalarga bog‘liq emas.

Eng muhim omillardan biri — vaqt.

Yurak kasalligi qanchalik erta aniqlansa, to‘g‘ri baholansa va optimal davolash usuli tanlansa, yurak funksiyasi hamda bemorning hayot sifatini saqlab qolish imkoniyati shunchalik yuqori bo‘ladi.

Shuning uchun asosiy savol faqat “Operatsiya qilish qo‘rqinchlimi?” bo‘lmasligi kerak. Yana bir savol ham berilishi lozim:

“Agar zarur operatsiyani kechiktirsam, yuragim bilan nima sodir bo‘ladi?”