Gastroenterolog Mamurova Sanoat Maksudaliyevna — bemorlar, og‘riqqa chidashga odatlanish va nima uchun salomatlikka g‘amxo‘rlik, avvalo, o‘zimizga e’tibor berishdan boshlanishi haqida. Tibbiyot sohasidagi 45 yillik faoliyatim davomida bir oddiy haqiqatga amin bo‘ldim: insonlar ko‘pincha hamma narsaga vaqt topadilar, faqat o‘z salomatliklariga emas. Biz ishga shoshilamiz, oilamizga g‘amxo‘rlik qilamiz, kundalik tashvishlar bilan band bo‘lamiz. Ba’zan nonushta qilishga ulgurmaymiz, tushlikni shoshilib qilamiz, kechki ovqatni esa juda kech yeymiz. Ovqatdan keyin og‘irlik hissi, jig‘ildon qaynashi yoki qorin sohasida noqulaylik paydo bo‘lsa, o‘zimizni: «Balki biror noto‘g‘ri ovqat yegandirman. O‘tib ketadi», — deb ovutamiz. Darhaqiqat, ba’zan bunday noqulayliklar o‘z-o‘zidan yo‘qoladi. Ammo ayrim hollarda odatiy tuyulgan belgilar ortida e’tibor talab qiladigan kasalliklar yashiringan bo‘lishi mumkin. Kasbiy faoliyatim davomida turli xarakter, taqdir va hayotiy hikoyalarga ega insonlarni uchrataman. Har safar bir narsani anglayman: qarshimda shunchaki muayyan tashxisga ega bemor emas, balki nafaqat jismoniy, balki ruhiy jihatdan ham yordamga muhtoj inson turibdi. «Doktor, men buni jiddiy narsa deb o‘ylamagandim…» Bu jumla, ehtimol, ko‘p yillik tajribaga ega har bir shifokorga yaxshi tanish. Oddiy bir vaziyatni tasavvur qiling. Inson uzoq vaqt davomida ovqatdan keyin noqulaylik sezadi. Dastlab bunga e’tibor bermaydi. Keyinchalik mustaqil ravishda ovqatlanish tartibini o‘zgartiradi, o‘ziga tanish dori vositalarini qabul qiladi yoki yaqinlarining maslahatlariga amal qiladi. Bir muddat o‘zini yaxshiroq his qiladi. Ammo belgilar yana qaytadi. Shundagina u mutaxassisga murojaat qilishga qaror qiladi. Bunday holatlar gastroenterologlarga yaxshi tanish. Noqulayliklarning sabablari turlicha bo‘lishi mumkin — funksional buzilishlardan tortib, tekshiruv va davolanishni talab qiladigan kasalliklargacha. Shuning uchun men bemorlarimga doimo bir narsani tushuntirishga harakat qilaman: o‘zingizga mustaqil ravishda tashxis qo‘ymang. Qorindagi har qanday og‘riq gastritni anglatmaydi. Jig‘ildon qaynashi har doim ham faqat ovqatlanish bilan bog‘liq emas. Kuchli og‘riqning yo‘qligi esa organizmda hech qanday muammo yo‘qligini bildirmaydi. Men uchun bemor o‘z organizmida nimalar sodir bo‘layotganini, nima sababdan tekshiruv zarurligini va muayyan davolash usuli nima maqsadda buyurilganini tushunishi muhim. Zero, yaxshi natija shifokor va bemor o‘rtasidagi o‘zaro ishonchdan boshlanadi. Organizmimiz bizni ogohlantira oladi. Muhimi — uni tinglashni o‘rganish Ovqat hazm qilish tizimi murakkab mexanizm bo‘lib, undagi har bir a’zo o‘z vazifasini bajaradi. Oshqozon, ichaklar, jigar, o‘t pufagi va oshqozon osti bezi bir-biri bilan chambarchas bog‘liq. Ularning faoliyatiga ovqatlanish xususiyatlari, turmush tarzi, qabul qilinayotgan dori vositalari, ruhiy holat va boshqa ko‘plab omillar ta’sir qilishi mumkin. Ko‘p yillik amaliyotim davomida bemorlarga hatto eng oddiy tibbiy tushunchalarni ham tushunarli tarzda izohlash qanchalik muhim ekaniga amin bo‘ldim. Masalan, tez-tez takrorlanadigan jig‘ildon qaynashi har doim ham to‘yib ovqatlanishning zararsiz oqibati emas. Qorindagi takroriy og‘riqlar, ich kelishining buzilishi, sababsiz vazn yo‘qotish yoki ovqatdan keyingi uzoq davom etadigan noqulaylik — shifokorga murojaat qilib, sababini aniqlash uchun yetarli asosdir. Yutishning qiyinlashishi, najasda qon paydo bo‘lishi, davomli qusish va boshqa xavotirli belgilar alohida e’tibor talab qiladi. To‘satdan boshlangan kuchli qorin og‘rig‘i, qon qusish yoki najasning qora, qatrondek tus olishi esa shoshilinch tibbiy yordamni talab qiladi. Shu bilan birga, men inson organizmidagi har bir sezgidan qo‘rqib yashashi kerak, degan fikr tarafdori emasman.Shifokor sifatidagi vazifam — bemorni qo‘rqitish emas, balki qaysi vaziyatda kundalik odatlarni o‘zgartirish yetarli bo‘lishi mumkinligini, qaysi holatda esa tibbiy yordam zarurligini tushunishga ko‘maklashishdir. Organizm sizga minnatdor bo‘ladigan besh oddiy odat Ko‘pchilik ovqat hazm qilish tizimiga g‘amxo‘rlik qilish qat’iy parhezlar, ko‘plab cheklovlar va sevimli taomlardan voz kechish bilan bog‘liq deb hisoblaydi. Ammo sog‘lom odatlarni shakllantirish har doim ham keskin o‘zgarishlarni talab qilmaydi. Birinchidan — muntazam ovqatlanishga harakat qiling. Hamma uchun birdek mos keladigan yagona ideal ovqatlanish tartibi mavjud emas. Biroq ovqatlanishni tez-tez o‘tkazib yuborish va undan keyin me’yoridan ortiq ovqat yeyish noqulayliklarga sabab bo‘lishi mumkin. Muhimi, organizmingiz ehtiyojlariga mos tartibni topishdir. Ikkinchidan — nafaqat nima yeyayotganingizga, balki qanday ovqatlanayotganingizga ham e’tibor bering. Shoshilmasdan ovqatlanish, me’yoriy porsiyalar va ortiqcha ovqat yeyish odatidan voz kechish noxush belgilarni kamaytirishga yordam berishi mumkin. Uchinchidan — o‘zboshimchalik bilan davolanmang. Hatto jig‘ildon qaynashi yoki qorin og‘rig‘iga qarshi tanish dori vositalari ham kasallik sababini aniqlamasdan, alomatlarni doimiy ravishda bostirish usuliga aylanmasligi kerak. To‘rtinchidan — takrorlanadigan belgilarni e’tiborsiz qoldirmang. Agar noqulaylik qayta-qayta paydo bo‘lsa, kundalik hayotingizga xalaqit bersa yoki boshqa o‘zgarishlar bilan kechsa, shifokor bilan maslahatlashish lozim. Beshinchidan — ovqat hazm qilish tizimi salomatligi umumiy turmush tarzi bilan bog‘liqligini unutmang. Yetarli uyqu, jismoniy faollik, muvozanatli ovqatlanish va stressni boshqarish umumiy salomatlik uchun muhim ahamiyatga ega. Eng asosiysi, faqat tanishlaringizga yordam bergani uchun qat’iy parhezlarga amal qilishga shoshilmang. Har bir organizm o‘ziga xos, muayyan kasalliklarda esa davolovchi ovqatlanish tashxisni hisobga olgan holda tanlanishi kerak. Tibbiyotdagi 45 yil: bemorlar menga nimalarni o‘rgatdi? Yillar o‘tishi bilan shifokorlik kasbi faqat bilim, tashxis qo‘yish va dori vositalarini buyurishdan ancha keng tushuncha ekanini chuqurroq anglaysiz. Har bir murojaat ortida o‘ziga xos hayotiy hikoya bor. Kimdir jiddiy tashxisdan qo‘rqib, xavotir bilan keladi. Kimdir ishlash va dam olishga xalaqit berayotgan alomatlardan charchagan bo‘ladi. Yana kimdir uzoq vaqtdan beri nima sababdan o‘zini yomon his qilayotganini tushunishni istaydi. Ularning har biri e’tiborga muhtoj. Menimcha, har bir bemor o‘z shikoyatlarini xotirjam aytib berish, savollariga javob olish va tushunarli izohlarni eshitish imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak. Ba’zan inson uchun kasallik nomini bilishning o‘zi yetarli emas. U bu holat bilan qanday yashashni, qaysi odatlarini o‘zgartirish kerakligini va nimalar haqiqatan ham o‘zini yaxshiroq his qilishiga yordam berishini tushunishni xohlaydi. Tibbiyot doimo rivojlanib bormoqda. Yangi diagnostika imkoniyatlari paydo bo‘lmoqda, davolash usullari takomillashmoqda, klinik tavsiyalar yangilanmoqda. Ammo o‘zgarmaydigan bir qadriyat bor — bu insoniy ishonch. 45 yillik kasbiy faoliyatimdan keyin ham bir fikrga qat’iy ishonaman: shifokor nafaqat bilim va tajribaga ega bo‘lishi, balki tinglashni ham bilishi kerak. O‘zingizga g‘amxo‘rlik qilishni ortga surmang Biz yaqinlarimizga tez-tez: «O‘zingni asra», «Ko‘p charchama», «Albatta, shifokorga bor», — deymiz. Ammo bu so‘zlarni o‘zimizga qanchalik tez-tez aytamiz? Salomatlikka g‘amxo‘rlik qilish jiddiy tashxis yoki murakkab davolanishdan boshlanishi shart emas. Ba’zan birinchi qadam — takrorlanayotgan belgiga e’tibor berish, kundalik odatlarni qayta ko‘rib chiqish yoki o‘z vaqtida mutaxassisga murojaat qilishdir.Men insonlar og‘riq va doimiy noqulaylikni hayotning ajralmas qismi sifatida qabul qilishni bas qilishlarini istardim. Odatiy tuyulgan belgilar imkoniyatlaringizni cheklab, ish faoliyatingizga, dam olishingizga va yaqinlaringiz bilan muloqotingizga xalaqit bera boshlashini kutmang. 45 yillik faoliyatim davomida shuni angladim: salomatlik — faqat kasal bo‘lganimizda eslashimiz kerak bo‘lgan narsa emas. U har kuni asrashimiz va qadrlashimiz lozim bo‘lgan eng muhim boylikdir. O‘zingizni asrang. Organizmingizni tinglang. Unutmang, o‘z vaqtida tibbiy yordamga murojaat qilish — o‘zingiz va yaqinlaringiz oldidagi mas’uliyatning bir ko‘rinishidir.
Bo‘g‘imlardagi og‘riq, suyak sinishlari, sport jarohatlari va zamonaviy davolash usullari: jahon statistikasi nimalarni ko‘rsatmoqda va qachon jarrohlik amaliyoti haqiqatan zarur bo‘ladi? Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo bo‘ylab qariyb 1,71 milliard kishi tayanch-harakat tizimi kasalliklari va buzilishlari bilan yashamoqda. Ushbu holatlar harakatlanish imkoniyatining cheklanishi va nogironlikning asosiy sabablaridan biri hisoblanadi. Muammoning ko‘lami kengayishda davom etmoqda. Aholining qarishi, ortiqcha tana vazni, jismoniy faollik yetishmasligi va jarohatlarning asoratlari zamonaviy travmatologiya va ortopediya oldiga yangi vazifalarni qo‘ymoqda. Shu bilan birga, zamonaviy diagnostika, davolash va reabilitatsiya usullari ko‘p hollarda og‘riqni kamaytirish, harakatlanish qobiliyatini tiklash hamda bemorlarning hayot sifatini yaxshilash imkonini beradi. Eng ko‘p uchraydigan bo‘g‘im kasalliklari, jarohatlarni nega e’tiborsiz qoldirmaslik kerakligi va zamonaviy ortopediyaning imkoniyatlari haqida AKFA Medline travmatologiya va ortopediya bo‘limi mudiri, travmatolog-ortoped Babakulov Abduaziz Shadiyevich bilan suhbatlashdik. 1. Xalqaro statistikaga ko‘ra, tayanch-harakat tizimi kasalliklari 1,7 milliarddan ortiq kishiga ta’sir ko‘rsatmoqda. Nega bu muammo bunchalik keng ko‘lamga ega bo‘ldi va kasallanishning ortishiga qanday omillar sabab bo‘lmoqda? Buning bir nechta sababi bor va ular bir vaqtda ta’sir qiladi. Birinchisi — aholining qarishi. Odamlar uzoqroq umr ko‘rmoqda, yosh o‘tishi bilan esa tog‘aylar, suyaklar, boylamlar va mushaklarda o‘zgarishlar asta-sekin to‘planib boradi. Ilgari rivojlanishga ulgurmagan kasalliklar bugun millionlab bemorlarda uchramoqda. Ikkinchi sabab — turmush tarzi. Ortiqcha vazn, o‘tirib ishlash, kompyuter yoki avtomobilda uzoq vaqt o‘tkazish, kamharakatlik odatda bo‘g‘imlar va umurtqa pog‘onasini himoya qiluvchi mushaklarni zaiflashtiradi. Qandli diabet, chekish va D vitamini yetishmovchiligini ham alohida ta’kidlash kerak: bularning barchasi suyak hamda biriktiruvchi to‘qima holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Uchinchi sabab — jarohatlar: yo‘l-transport hodisalari, uy sharoitida yiqilish va sport jarohatlari. Yetarlicha davolanmagan bo‘g‘im jarohati bir necha yil o‘tib posttravmatik artrozga aylanishi mumkin. Nihoyat, biz bu kasalliklarni yaxshiroq tashxislay boshladik. Ammo bir narsani unutmaslik kerak: ularning aksariyati surunkali bo‘lib, o‘z-o‘zidan yo‘qolmaydi va aholi orasida tobora ko‘proq uchraydi. Shu sababli JSST ma’lumotlariga ko‘ra, belning pastki qismidagi og‘riq bugungi kunda dunyoda nogironlikning yetakchi sabablaridan biridir. 2. Global Burden of Disease tadqiqotiga ko‘ra, 2020-yilda qariyb 595 million kishi osteoartrozdan aziyat chekkan. Qaysi bo‘g‘imlar ko‘proq zararlanadi va nega bu kasallik nafaqat keksalarda, balki yoshlarda ham aniqlanmoqda? Eng ko‘p tizza bo‘g‘imlari zararlanadi — osteoartroz holatlarining katta qismi aynan ularga to‘g‘ri keladi. Keyingi o‘rinlarda son bo‘g‘imlari, qo‘l panjasining mayda bo‘g‘imlari (ayniqsa ayollarda), shuningdek, umurtqa pog‘onasi va oyoq panjasi bo‘g‘imlari turadi. Bular tana vaznining asosiy yukini ko‘taradigan yoki kun davomida doimiy ishlaydigan bo‘g‘imlardir. Osteoartroz endi faqat keksa yoshdagilarga xos kasallik emas. Yoshlarda u ko‘pincha jarohatlardan — menisk yoki oldingi xochsimon boylam uzilishi, bo‘g‘im ichidagi suyak sinishidan keyin rivojlanadi. Jarohatlangan bo‘g‘imning faoliyati buziladi va tog‘ay tezroq yemiriladi. Boshqa sabablar qatoriga ortiqcha vazn, tug‘ma anatomik xususiyatlar (masalan, son bo‘g‘imi displaziyasi), oyoq o‘qining qiyshayishi (O yoki X shaklidagi oyoqlar), kasb va sport bilan bog‘liq ortiqcha yuklamalar hamda irsiyat kiradi. Dam olgandan keyin ilk qadamlarni bosganda paydo bo‘ladigan og‘riq, ertalabki qotishish, bo‘g‘imdan qirsillagan tovush chiqishi va harakatning asta-sekin cheklanishi ogohlantiruvchi belgilar hisoblanadi. Davolash qanchalik erta boshlansa, bemorning o‘z bo‘g‘imini shunchalik uzoq saqlab qolish mumkin. 3. JSST ma’lumotlariga ko‘ra, dunyodagi qariyb 1,8 milliard katta yoshli kishi tavsiya etilgan jismoniy faollik darajasiga erishmaydi. Kamharakat turmush tarzi bo‘g‘imlar salomatligiga qanday ta’sir qiladi va nega hatto yoshlarda ham tizza hamda umurtqa pog‘onasida og‘riq kuzatilmoqda? Bo‘g‘im tog‘ayining o‘z qon tomirlari yo‘q. U oziq moddalarni bo‘g‘im suyuqligidan oladi va bu almashinuv aynan harakat paytida, ya’ni yuklama tushishi va kamayishi navbatlashganda yuz beradi. Shartli ravishda aytganda, tog‘ay harakat orqali «oziqlanadi». Kamharakat turmush tarzida bu jarayon sustlashadi. Bundan tashqari, muntazam jismoniy yuklama bo‘lmasa, mushaklar zaiflashadi. Tizza uchun sonning to‘rt boshli mushagi ayniqsa muhim: u zarbani yumshatadi va bo‘g‘imni barqaror ushlab turadi. Umurtqa pog‘onasi uchun esa orqa, qorin va dumba mushaklari muhim. Mushaklar tayanchi zaiflashganda yuklama bevosita bo‘g‘imlar, boylamlar va umurtqalararo disklarga tushadi. Yoshlarda tizza va bel og‘rig‘i ko‘pincha uzoq vaqt o‘tirish, kompyuter yoki telefondan foydalanishda gavdani noto‘g‘ri tutish, shuningdek, kamharakatlikdan birdaniga kuchli jismoniy yuklamaga o‘tish bilan bog‘liq. Masalan, odam hafta davomida ofisda o‘tirib ishlaydi, dam olish kuni esa futbol o‘ynaydi. Biz patellofemoral og‘riq sindromi va nospetsifik bel og‘rig‘i bilan murojaat qiladigan ko‘plab bemorlarni ko‘ramiz. JSST kattalarga haftasiga 150–300 daqiqa o‘rtacha intensivlikdagi jismoniy faollik — tez yurish, suzish, velosiped haydash — va haftada kamida ikki marta kuch mashqlarini tavsiya qiladi. Ko‘pchilik uchun bu bo‘g‘imlar salomatligini asrashning eng yaxshi «profilaktik dorisi»dir. 4. Xalqaro tadqiqotlarga ko‘ra, 2019-yilda dunyo bo‘ylab taxminan 178 million yangi suyak sinishi holati qayd etilgan. Qaysi sinishlar eng xavfli va zamonaviy davolash usullari jarohatlangan qo‘l yoki oyoq faoliyatini qay darajada tiklay oladi? Men sinishlarning bir necha turini ayniqsa xavfli deb hisoblayman. Avvalo, keksalarda son suyagining yuqori qismi sinishlari (jumladan, son suyagi bo‘yni sinishi). O‘z vaqtida davolanmasa, bemor yotib qolishi, pnevmoniya, tromboz va yotoq yaralari rivojlanishi mumkin; birinchi yil ichidagi o‘lim xavfi ham yuqori bo‘lib qoladi. Chanoq suyaklari sinishi kuchli qon ketishi, umurtqa sinishlari orqa miya shikastlanishi, ochiq sinishlar infeksiya xavfi tufayli, qon tomirlari va nervlar shikastlanishi bilan kechadigan sinishlar esa boshqa og‘ir asoratlar sabab xavflidir. Bo‘g‘im ichidagi sinishlarga ham alohida e’tibor qaratish kerak: suyak yaxshi bitgan taqdirda ham bo‘g‘im yuzasi aniq tiklanmasa, keyinchalik artroz rivojlanishi mumkin. Zamonaviy travmatologiya juda yaxshi natijalarga erishish imkonini beradi. Kichik kesmalar orqali o‘rnatiladigan intramedullyar shtiftlar va burchakli barqaror plastinalar yordamida kam invaziv osteosintez usullari qo‘llaniladi. Son suyagi singan keksa bemorlarni dastlabki 24–48 soat ichida operatsiya qilishga va imkon qadar ertasi kuniyoq oyoqqa turg‘izishga intilamiz. Son suyagi bo‘yni singanda esa ko‘pincha darhol endoprotezlash amaliyotini bajaramiz. O‘z vaqtida va to‘g‘ri davolangan bemorlarning aksariyati odatdagi hayotiga qaytadi. Murojaat qilish vaqti, operatsiya sifati va keyingi reabilitatsiya hal qiluvchi ahamiyatga ega 5. JSST hisob-kitoblariga ko‘ra, har yili qariyb 37 million yiqilish holatida tibbiy yordam talab etiladi. Yiqilish yoki boshqa jarohatdan keyin qaysi alomatlar travmatologga zudlik bilan murojaat qilish zarurligini bildiradi? Jarohatdan keyin quyidagi holatlar kuzatilsa, darhol travmatologga murojaat qilish yoki tez yordam chaqirish kerak: – qo‘l yoki oyoqda ko‘zga tashlanadigan deformatsiya yoxud g‘ayritabiiy holat paydo bo‘lsa; – oyoqqa tayanib bo‘lmasa yoki qo‘l va barmoqlarni qimirlatish imkonsiz bo‘lsa; – og‘riq juda kuchli bo‘lib, tinch holatda ham kamaymasa, shish yoki ko‘karish tez ortsa; – barmoqlarda uvishish, sanchish, sovuqlashish yoki oqarish kuzatilsa — bu nerv yoki qon tomir shikastlanganini ko‘rsatishi mumkin; – jarohat joyida yara bo‘lsa, ayniqsa undan suyak ko‘rinib tursa; – jarohat paytida qirsillash yoki «qars» etgan tovush eshitilib, keyin bo‘g‘im bo‘shashib, beqaror bo‘lib qolsa; – yiqilgandan keyin bel og‘rig‘i bilan birga oyoqlarda uvishish yoki holsizlik, siydik chiqarish buzilishi paydo bo‘lsa; – boshga zarba tekkan, hushdan ketish, qusish yoki kuchli bosh og‘rig‘i bo‘lgan bo‘lsa. Keksalarga alohida e’tibor kerak. Hatto tik turgan holatdan sodir bo‘lgan «arzimas» yiqilish ham son suyagi bo‘yni sinishiga olib kelishi mumkin. Yiqilgandan keyin chov yoki son sohasida og‘riq paydo bo‘lib, oyoqqa bosish qiyinlashsa, zudlik bilan tekshiruvdan o‘tish lozim. Umumiy qoida shuki, jarohatdan keyingi og‘riq bir necha kun ichida o‘tmasa, holat «jiddiy emasdek» tuyulsa ham shifokorga boring. Ko‘rikdan oldin qo‘l-oyoqni o‘zingiz joyiga solishga urinmang, jarohat joyini isitib qo‘ymang va shikastlangan a’zoga dam bering. 6. Bugun tayanch-harakat tizimi jarohatlarini aniqlashda MRT, KT va raqamli rentgenografiya qo‘llaniladi. Tekshiruv usuli qanday tanlanadi va oddiy ko‘rikda qaysi shikastlanishlar sezilmay qolishi mumkin? Tekshiruv usulini tanlash har doim klinik ko‘rikdan boshlanadi. Shifokor jarohat qanday yuz berganini, bemorning shikoyatlarini baholaydi, maxsus klinik sinamalarni o‘tkazadi va shundan keyingina qaysi tekshiruv zarurligini hal qiladi. Biz tasvirni emas, bemorni davolaymiz. Rentgenografiya eng asosiy va ommabop usuldir. U suyaklarni, jumladan, sinishlar, chiqishlar va artroz belgilarini yaxshi ko‘rsatadi. Raqamli rentgenografiya kamroq nurlanish bilan sifatliroq tasvir olish imkonini beradi. Kompyuter tomografiyasi (KT) suyakni batafsil baholash kerak bo‘lganda — murakkab bo‘g‘im ichi sinishlari, chanoq va umurtqa sinishlarida, operatsiyani rejalashtirishda qo‘llaniladi. Uch o‘lchamli rekonstruksiya jarrohga sinishni oldindan barcha tomondan «ko‘rish» imkonini beradi. MRT yumshoq to‘qimalar — menisklar, boylamlar, tog‘ay, paylar va yelkaning rotator manjetasini tekshirishda eng maqbul usuldir. Shuningdek, suyak iligi shishi, zo‘riqishdan kelib chiqqan sinishlar va yashirin sinishlarni aniqlaydi. Ba’zan paylar va bo‘g‘im ichidagi suyuqlikni baholash uchun qo‘shimcha UTT ham qo‘llaniladi. Oddiy ko‘rikda, hatto rentgen tasvirida ham bilakdagi qayiqsimon suyak sinishi, siljimagan son suyagi bo‘yni sinishi, zo‘riqish sinishlari, osteoporoz tufayli umurtqalarning kompression sinishlari, oldingi xochsimon boylam va menisk uzilishlari, to‘piq boylamlari shikastlanishi hamda tog‘ay-suyak yuzasi shikastlanishlari sezilmay qolishi mumkin. Buning aksini ham unutmaslik kerak: MRT juda sezgir usul bo‘lib, 40–50 yoshdan oshgan ko‘plab kishilarda hech qanday bezovtalik bermaydigan menisk yoki umurtqalararo disklarning yoshga bog‘liq o‘zgarishlarini aniqlaydi. Shu sababli MRT xulosasini har doim klinik holat bilan birgalikda baholash lozim. 7. JAMA Network Open jurnalida chop etilgan ESCAPE tadqiqotida meniskning ayrim degenerativ shikastlanishlarida davolovchi jismoniy mashqlar artroskopik operatsiyadan kam samara bermasligi ko‘rsatilgan. Qaysi holatlarda jarrohlik amaliyoti haqiqatan zarur va qachon operatsiyasiz davolanish mumkin? ESCAPE tadqiqoti va boshqa bir qator ilmiy ishlar davolashga yondashuvni chindan ham o‘zgartirdi. Gap o‘rta va katta yoshdagi bemorlarda, ko‘pincha boshlanayotgan artroz fonida, jiddiy jarohatsiz asta-sekin rivojlanadigan degenerativ menisk uzilishlari haqida ketmoqda. Bunday vaziyatda bir necha oy davom etadigan tizimli davolovchi mashqlar dasturi og‘riq va bo‘g‘im faoliyati jihatidan artroskopiyaga yaqin natija beradi. Shu bilan birga, mashqlar yordam bermagan ayrim bemorlar keyinchalik operatsiya qilingan. Demak, konservativ davolash kelajakda operatsiya qilish imkoniyatini yo‘qqa chiqarmaydi. Shuning uchun bo‘g‘im bloklanmagan degenerativ menisk uzilishida davolashni konservativ usullardan boshlaymiz: davolovchi jismoniy mashqlar, vazn nazorati, yallig‘lanishga qarshi dorilarning qisqa kurslari va zarurat bo‘lsa, bo‘g‘im ichiga inyeksiyalar. Muhim jihat: artroskopiya artrozning o‘zini davolamaydi. Operatsiya quyidagi holatlarda haqiqatan zarur bo‘ladi: – uzilish jarohat tufayli yuzaga kelgan bo‘lsa, ayniqsa yosh va faol bemorda — bunda meniskni tikib, saqlab qolishga intilamiz; – bo‘g‘im bloklanib, siljigan menisk bo‘lagi tufayli tizza «qotib qolsa» va to‘liq yozilmasa; – menisk uzilishi oldingi xochsimon boylam uzilishi va tizza beqarorligi bilan birga kelsa; – menisk ildizi uzilib, uning vazifasi butunlay yo‘qolsa; – taxminan uch oylik konservativ davolash natija bermasa. Qaror har doim bemorning yoshi, uzilish turi, tog‘ay holati va jismoniy faollikka bo‘lgan ehtiyojini hisobga olgan holda individual qabul qilinadi. 8. Global Burden of Disease tadqiqotchilari prognoziga ko‘ra, 2050-yilga borib osteoartroz bilan yashovchilar soni bir milliardga yaqinlashishi mumkin. Kasallik rivojlanishini sekinlashtirish mumkinmi va qaysi profilaktika choralari samaradorligi ilmiy jihatdan tasdiqlangan? Ha, osteoartroz rivojlanishini sekinlashtirish mumkin, ammo zamonaviy tibbiyot hozircha yemirilgan tog‘ayni to‘liq tiklay olmaydi. Tog‘ay yemirilishini to‘xtatishi isbotlangan dori vositalari ham hozircha yo‘q. Shu sababli davolashning asosi dori emas, balki turmush tarzini o‘zgartirishdir. Eng kuchli ilmiy dalillarga ega bo‘lgan va xalqaro tavsiyalarga kiritilgan choralar quyidagilar: – muntazam davolovchi mashqlar: son va dumba mushaklarini mustahkamlash, egiluvchanlik va muvozanat mashqlari, piyoda yurish, suzish va velotrenajyorda mashq qilish kabi aerob yuklamalar; – tana vaznini kamaytirish va nazorat qilish; – bemorni xabardor qilish: kasallik mohiyatini tushunish va yuklamalarni to‘g‘ri taqsimlash; – qulay poyabzal, zarurat bo‘lsa ortopedik pataklar, kuchli og‘riqda hassa ishlatish; – bo‘g‘im jarohatlarini o‘z vaqtida va to‘liq davolash, boylamlarni tiklash va menisklarni saqlab qolish; – sportchilarda maxsus badantarbiya dasturlari va nerv-mushak mashqlari yordamida jarohatlarning oldini olish. Ko‘p reklama qilinadigan xondroprotektorlar, gialuron kislotasi va PRP-terapiyaga kelsak, ularning samaradorligiga oid dalillar cheklangan va bir-biriga zid. Yetakchi xalqaro tavsiyalarda ular majburiy davolash usullari qatoriga kiritilmagan. Qo‘llash masalasi individual hal qilinadi, biroq faqat shu usullarga umid bog‘lab, turmush tarzini o‘zgartirmaslik xatodir. 9. NICE klinik tavsiyalariga ko‘ra, tana vaznining 10 foizini kamaytirish osteoartrozli bemorlarga 5 foiz kamaytirishdan ko‘ra ko‘proq foyda berishi mumkin. Ortiqcha vazn tizza va son bo‘g‘imlariga qanchalik kuchli ta’sir qiladi va ozish jarrohlik amaliyotiga ehtiyojni kamaytirishi mumkinmi? Ta’siri juda katta. Yurganda tana vaznidagi har bir ortiqcha kilogramm tizza bo‘g‘imiga tushadigan yuklamani taxminan 4 kilogrammga oshiradi, zinadan chiqishda yoki cho‘kkalab o‘tirishda esa bundan ham ko‘proq. Shunga ko‘ra, atigi 5 kg vazn tashlashning o‘zi har bir qadamda tizzaga tushadigan yuklamani taxminan 20 kg ga kamaytiradi. Ammo gap faqat mexanik yuklamada emas. Yog‘ to‘qimasi metabolik faol a’zo bo‘lib, organizmda, jumladan bo‘g‘imlarda surunkali yallig‘lanishni kuchaytiradigan moddalarni ishlab chiqaradi. Shu sababli semizlik bilan yashovchilarda hatto tana vaznini ko‘tarmaydigan qo‘l panjasi bo‘g‘imlarida ham artroz ko‘proq uchraydi. Tadqiqotlar shuni tasdiqlaydiki, jismoniy mashqlar bilan birga vaznni 10 foiz yoki undan ko‘proqqa kamaytirish og‘riqni sezilarli pasaytiradi va bo‘g‘im faoliyatini yaxshilaydi. Bu natija 5 foizlik vazn kamayishiga qaraganda ancha yuqori. Shu sababli NICE ana shu maqsadga intilishni tavsiya qiladi. Ozish operatsiyaga ehtiyojni kamaytiradimi? Artrozning erta va o‘rta bosqichlarida — ha, endoprotezlashni bir necha yilga kechiktirish mumkin. Kech bosqichda, tog‘ay yemirilib ketganda, vazn kamayishi operatsiya o‘rnini bosa olmaydi, lekin uni xavfsizroq qiladi. Yaqqol semizlikda infeksiya, tromboz, boshqa asoratlar va endoprotezning yeyilishi xavfi yuqori bo‘ladi. Demak, vaznni kamaytirish har qanday bosqichda foydali. 10. Xalqaro osteoporoz jamg‘armasi ma’lumotlariga ko‘ra, 50 yoshdan oshgan har uchinchi ayol va har beshinchi erkak umrining qolgan qismida osteoporoz bilan bog‘liq suyak sinishiga duch kelishi mumkin. Nega yosh o‘tgan sari sinish xavfi oshadi va qaysi profilaktika usullari eng samarali? Yosh o‘tishi bilan suyak to‘qimasi zichligi va mustahkamligini yo‘qotadi. Ayollarda menopauzadan keyin estrogen darajasining pasayishi tufayli bu jarayon keskin tezlashadi, shu bois osteoporoz ularda ancha ko‘p uchraydi. Osteoporoz uzoq vaqt hech qanday alomatsiz kechishi mumkin va uning birinchi belgisi ko‘pincha suyak sinishi bo‘ladi. Muammoning yana bir tomoni — yiqilishlar. Yosh o‘tishi bilan mushak massasi kamayadi (sarkopeniya), muvozanat, ko‘rish va harakatlarni muvofiqlashtirish yomonlashadi, ayrim dorilar esa bosh aylanishi va uyquchanlikka sabab bo‘ladi. Mo‘rt suyaklar va tez-tez yiqilish son suyagi bo‘yni, umurtqa va bilak suyaklari sinishining asosiy sabablaridir. Eng samarali profilaktika choralariga quyidagilar kiradi: – kalsiy, D vitamini va oqsilni yetarli miqdorda iste’mol qilish; – kuch va muvozanat mashqlari: ular suyaklar va mushaklarni mustahkamlab, yiqilish xavfini kamaytiradi; – chekish va spirtli ichimliklarni suiiste’mol qilishdan voz kechish; – densitometriya (suyak zichligini tekshirish): ayollarda 65 yoshdan, erkaklarda 70 yoshdan keyin, xavf omillari mavjud bo‘lsa ertaroq; – osteoporoz tasdiqlanganda sinish xavfini kamaytirishi isbotlangan, shifokor tayinlaydigan dori vositalari bilan davolash; – uy xavfsizligini ta’minlash: yaxshi yoritish, sirpanchiq gilamchalarni olib tashlash va hammomga tutqichlar o‘rnatish. Muhim: 50 yoshdan oshgan kishi yengil jarohat oqibatida suyak sinishini boshdan kechirgan bo‘lsa, albatta osteoporozga tekshirilishi kerak. Bunday bitta sinishning o‘zi keyingi sinish xavfini sezilarli oshiradi. 11. The Lancet jurnalida e’lon qilingan tizimli sharhga ko‘ra, tizza bo‘g‘imining to‘liq endoprotezlaridan qariyb 82 foizi 25 yil davomida qayta almashtirilmasdan xizmat qiladi. Zamonaviy sun’iy bo‘g‘imlar qanchalik ishonchli va qachon endoprotezlash eng maqbul davolash usuliga aylanadi? Zamonaviy endoprotezlar jarrohlikda ishlatiladigan eng ishonchli va muvaffaqiyatli tibbiy moslamalardan biridir. Tizza endoprotezlarining 25 yillik xizmat muddati haqidagi keltirilgan ma’lumotlar asosan oldingi avlod implantlariga asoslangan. Hozirgi materiallar, konstruksiyalar va jarrohlik texnologiyalari esa yanada takomillashgan. Ko‘pchilik bemorlar uchun bu endoprotez ko‘p yillar xizmat qilishini, keksalarda esa ko‘pincha umrining oxirigacha yetishini anglatadi. Quyidagi holatlarda endoprotezlash eng maqbul usul hisoblanadi: – bemorda kuchli osteoartroz bo‘lib, doimiy, jumladan tunda va tinch holatda ham og‘riq kuzatilsa; – og‘riq va harakat cheklanishi yurish, ishlash yoki kundalik ehtiyojlarni mustaqil bajarishga jiddiy xalaqit bersa; – bir necha oylik konservativ davolash natija bermasa; – son suyagi boshchasining aseptik nekrozi yoki bo‘g‘imning kuchli deformatsiyasi mavjud bo‘lsa; – keksa bemorda son suyagi bo‘yni sinishi yuz bergan bo‘lsa. Ta’kidlamoqchiman: operatsiyaga ko‘rsatma faqat rentgen tasviriga emas, kasallik bemorning hayot sifatini qay darajada pasaytirayotganiga qarab belgilanadi. Ba’zan rentgenda o‘zgarishlar kuchli bo‘lsa ham bemor faol hayot kechiradi, ba’zan esa buning aksi kuzatiladi. Shuni ham bilish kerakki, har doim butun bo‘g‘imni almashtirish shart emas. Tizzaning faqat bitta bo‘limi zararlangan bo‘lsa, qisman (bir kondilli) endoprotezlash mumkin. Zamonaviy operatsiyadan keyin bemor ko‘pincha ertasi kuniyoq oyoqqa turadi, natija esa ko‘p jihatdan reabilitatsiya sifatiga bog‘liq. 12. JSST hisob-kitobiga ko‘ra, dunyo bo‘ylab qariyb 2,4 milliard kishi reabilitatsiya xizmatlariga muhtoj bo‘lishi mumkin. Suyak sinishlari va ortopedik operatsiyalardan keyin reabilitatsiya qanday ahamiyatga ega va bemorlarga bo‘g‘imlar salomatligini uzoq yillar saqlash uchun qanday tavsiyalar berasiz? Reabilitatsiya davolashga qo‘shimcha emas, balki uning to‘laqonli va majburiy qismidir. Operatsiya a’lo darajada o‘tkazilgan bo‘lsa ham, to‘g‘ri tiklanishsiz bemor yaxshi natijaga erisha olmasligi mumkin: bo‘g‘im qotib qoladi, mushaklar zaif bo‘ladi, yurish tarzi esa buziladi. Erta harakatlantirish tromboz, pnevmoniya, mushaklar atrofiyasi va kontrakturalar xavfini kamaytiradi. Endoprotezlash yoki osteosintezdan keyin bemorni dastlabki sutkadayoq oyoqqa turg‘izishga intilamiz. Keyin reabilitatsiya haftalar va oylar davom etadi: harakat amplitudasi, mushak kuchi, muvozanat va to‘g‘ri yurishni tiklash, so‘ngra ishga va sportga qaytish. Natija ko‘p jihatdan bemorning intizomi va uyda mashqlarni muntazam bajarishiga bog‘liq. Bo‘g‘imlar salomatligini uzoq yillar saqlash bo‘yicha tavsiyalarim: – har kuni harakat qiling va kuch mashqlarini unutmang; – tana vazningizni nazorat qiling; – sportdan oldin badan qizdiring, yuklamani bosqichma-bosqich oshiring; – qulay poyabzal kiying va og‘ir yukni tizzalarni bukib, belni tik tutgan holda ko‘taring; – chekmang: chekish suyak bitishi va to‘qimalar tiklanishini yomonlashtiradi; – og‘riqni e’tiborsiz qoldirmang, jarohatdan keyin shifokorga borishni kechiktirmang; – 50 yoshdan keyin suyaklar salomatligiga e’tibor bering va suyak zichligini tekshirtiring. 13. Ko‘plab bemorlar, ayniqsa ertalab uyqudan turgach ilk qadamlarni bosganda, tovonda kuchli og‘riqdan shikoyat qiladi. Buni ko‘pincha «tovon shporsi» deb atashadi. Aslida og‘riq nimadan kelib chiqadi, kasallikni operatsiyasiz davolash mumkinmi va qaysi usullar chindan ham samarali? Bu eng keng tarqalgan noto‘g‘ri tushunchalardan biri. Tovondagi og‘riq, ayniqsa ertalab yoki dam olgandan keyin ilk qadamda seziladigan og‘riq ko‘pincha plantar fassiit tufayli yuzaga keladi. Bu — tovon suyagiga birikadigan joydagi oyoq tagi fassiyasining ortiqcha yuklanishi va degenerativ o‘zgarishlaridir. Rentgenda ko‘rinadigan «shpor» — suyak o‘simtasi — umuman og‘riq sezmaydigan ko‘plab odamlarda ham uchraydi. U og‘riqning sababi emas, balki fassiyaning uzoq muddat tarang tortilishi oqibatidir. Shu sababli «shpor»ni emas, ortiqcha yuklangan fassiyani davolash kerak. Ortiqcha vazn, uzoq vaqt tik turish yoki yurish, yugurish, yassi oyoqlik yoki oyoq kaftining haddan tashqari baland gumbazi, boldir mushagi va axill payining qisqarishi, qattiq yoki eskirgan poyabzal kasallikka sabab bo‘lishi mumkin. Yaxshi xabar shuki, taxminan har 10 holatning 9 tasida kasallik bir necha oy ichida operatsiyasiz o‘tib ketadi. Eng samarali choralar: – oyoq tagi fassiyasi va boldir mushaklarini har kuni, ayniqsa ertalab ilk qadamdan oldin cho‘zish; – zarbani yaxshi yumshatadigan qulay poyabzal va oyoq kafti gumbazini qo‘llab-quvvatlovchi ortopedik pataklardan foydalanish; – vaznni kamaytirish va zarbali yuklamalarni vaqtincha cheklash; – yallig‘lanishga qarshi dorilarni qisqa muddat qabul qilish; – surunkali holatlarda zarba-to‘lqin terapiyasini qo‘llash. Gormonal preparatlar inyeksiyasi faqat vaqtinchalik samara beradi hamda fassiya uzilishi va tovonning yog‘ yostiqchasi yupqalashishi xavfini oshiradi. Shu sababli ulardan cheklangan hollarda foydalaniladi. Operatsiya kamdan-kam, 6–12 oy davomida to‘liq konservativ davolash samara bermaganda talab etiladi. Agar tovon tunda og‘risa, uvishish bilan kechsa yoki jarohatdan keyin boshlangan bo‘lsa, albatta tekshiruvdan o‘tish kerak: zo‘riqish sinishi, nerv siqilishi yoki boshqa sabablar bo‘lishi mumkin 14. Ba’zan odam yelkasi og‘riy boshlaganini, qo‘lini yuqoriga ko‘tarish yoki orqasiga uzatish tobora qiyinlashayotganini sezadi. Bu «muzlagan yelka» deb ataladigan holat belgisi bo‘lishi mumkinmi? Kasallik nega rivojlanadi va bo‘g‘im harakatchanligini to‘liq tiklash mumkinmi? Ha, bunday belgilar adgeziv kapsulit, ya’ni «muzlagan yelka» sindromini ko‘rsatishi mumkin. Bu kasallikda yelka bo‘g‘imi kapsulasi yallig‘lanadi, keyin qalinlashib, chandiqlanish hisobiga qisqaradi — natijada bo‘g‘im go‘yo ichkaridan tortilib, siqilib qoladi.Kasallik ko‘proq 40–60 yoshda uchraydi, ayollarda erkaklarga qaraganda biroz ko‘proq kuzatiladi. Qandli diabet va qalqonsimon bez kasalliklari bo‘lganlarda, shuningdek, jarohat, operatsiya yoki qo‘l uzoq muddat harakatsiz saqlanganidan keyin xavf ancha yuqori. Ko‘pincha aniq sabab topilmaydi.Kasallik uch bosqichda kechadi: avval og‘riq va qotishish kuchayadi («muzlash» bosqichi), keyin og‘riq kamayadi, biroq harakat keskin cheklanganicha qoladi («muzlagan» bosqich), so‘ng harakatchanlik asta-sekin tiklanadi («erish» bosqichi). Butun jarayon bir yildan uch yilgacha davom etishi mumkin. «Muzlagan yelka»ni rotator manjeta shikastlanishi, impingement sindromi va artrozdan farqlash muhim. Kapsulitda nafaqat bemorning o‘zi bajaradigan faol harakatlar, balki passiv harakatlar ham cheklanadi: shifokor ham bemor qo‘lini to‘liq ko‘tara yoki aylantira olmaydi. Shu bois ortoped ko‘rigi zarur.Ko‘p hollarda davolash konservativ bo‘ladi: og‘riq ko‘taradigan darajada yengil cho‘zish mashqlari, yallig‘lanishga qarshi preparatlar va erta bosqichda og‘riqni samarali kamaytiradigan kortikosteroidni bo‘g‘im ichiga yuborish. Diabeti bor bemorlar qondagi glyukoza miqdorini ham nazorat qilishi kerak. Davolash samara bermasa, gidrodilatatsiya yoki artroskopik kapsula relizi ko‘rib chiqiladi. Bemorlarning aksariyatida harakatchanlik to‘liq yoki deyarli to‘liq tiklanadi, ayrimlarda esa kichik cheklanish saqlanib qolishi mumkin. Eng muhimi — sabr va muntazam mashqlar. 15. Ko‘plab insonlarda, ayniqsa ayollarda, oyoq bosh barmog‘i yonida «suyakcha» paydo bo‘ladi. Hallux valgus — bosh barmoqning valgus deformatsiyasi nega rivojlanadi, maxsus poyabzal va ortopedik pataklar uning kuchayishini to‘xtata oladimi va qachon operatsiya zarur bo‘ladi? Avvalo, keng tarqalgan bir afsonaga oydinlik kiritaman: «suyakcha» tuz yig‘ilishi emas. Bu oyoq panjasining deformatsiyasi bo‘lib, unda birinchi kaft suyagi ichkariga, bosh barmoq esa tashqariga — qolgan barmoqlar tomonga og‘adi. Kaft suyagi boshchasining bo‘rtib chiqishi «suyakcha»dek ko‘rinadi. Asosiy rolni irsiyat o‘ynaydi: kasallik ko‘pincha bir oilaning bir necha avlodida uchraydi. Uchi tor poyabzal, baland poshna, yassi oyoqlik va boylamlar zaifligi deformatsiyani kuchaytiradi. Shuning uchun ayollarda bu holat ancha ko‘p uchraydi. Old qismi keng, ustki materiali yumshoq bo‘lgan qulay poyabzal, ortopedik pataklar, barmoqlar orasiga qo‘yiladigan ajratkichlar va tungi shinalar og‘riq, bosim hamda ishqalanishni kamaytiradi. Ammo bir narsani ochiq aytish kerak: ular shakllanib bo‘lgan deformatsiyani to‘g‘rilay olmaydi va kasallik kuchayishini to‘xtatishi haqida ishonchli dalillar yo‘q. Bular kasallikni davolash emas, alomatlarni yengillashtirish vositalaridir. Quyidagi holatlarda operatsiya zarur bo‘lishi mumkin: – mos poyabzal va patak tanlanganiga qaramay og‘riq saqlansa; – qulay poyabzal topish qiyinlashsa; – deformatsiya kuchayib borsa; – qo‘shni barmoqlarning bolg‘asimon qiyshayishi, qadoqlar va kaft suyaklari boshchalari ostida og‘riq kabi ikkilamchi o‘zgarishlar paydo bo‘lsa. Odatda shikoyat bo‘lmasa, faqat kosmetik sabab bilan operatsiya tavsiya etilmaydi. Zamonaviy jarrohlikda tuzatuvchi osteotomiyalar, jumladan kichik teshiklar orqali bajariladigan kam invaziv usullar qo‘llaniladi. Bemor maxsus operatsiyadan keyingi poyabzalda deyarli darhol yura boshlaydi, o‘rtacha 6–8 haftadan keyin odatiy poyabzalga qaytadi, to‘liq tiklanish esa taxminan 3–6 oy davom etadi. Jahon tibbiy statistikasi tayanch-harakat tizimi kasalliklari va jarohatlari zamonaviy sog‘liqni saqlashning eng dolzarb muammolaridan biri bo‘lib qolayotganini ko‘rsatmoqda. Biroq o‘z vaqtida tashxis qo‘yish, davolashni individual tanlash va reabilitatsiyani to‘g‘ri tashkil etish ko‘p hollarda harakatchanlikni saqlash, asoratlarning oldini olish va hayot sifatini yaxshilash imkonini beradi. Bemorlar ko‘pincha vaqtinchalik noqulaylik deb qabul qiladigan belgilarga — tovondagi og‘riq, yelka harakatining cheklanishi, oyoq panjasi deformatsiyasi yoki tizzadagi vaqti-vaqti bilan paydo bo‘ladigan og‘riqqa — alohida e’tibor berish kerak. Bunday alomatlar ortida mutaxassis bahosi va individual davolashni talab qiladigan kasalliklar yashiringan bo‘lishi mumkin. Zamonaviy travmatologiya va ortopediya nafaqat jarohatlarni davolashga, balki insonning funksional imkoniyatlarini tiklashga ham qaratilgan. AKFA Medline — tayanch-harakat tizimi salomatligini diagnostika qilish, davolash va tiklashga kompleks yondashuv.
Oftalmologiya bo‘limi mudiri, oliy toifali oftalmolog-jarroh, MD, PhD Mamatov Jamshid Furkatovich — uzoq vaqt alomatsiz kechadigan ko‘z kasalliklari, xavfli belgilar va ko‘rish qobiliyatiga qimmatga tushishi mumkin bo‘lgan xatolar haqida. Biz ko‘zlarimiz yaxshi ko‘rayotgan bo‘lsa, ular bilan hammasi joyida deb hisoblashga odatlanganmiz. Og‘riq yo‘q, telefondagi matnni o‘qiymiz, yuzlarni taniymiz — demak, oftalmologga shoshilmasak ham bo‘ladi, deb o‘ylaymiz. Ammo muammoning asosiy jihati ham aynan shunda. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, bugungi kunda dunyo bo‘ylab kamida 2,2 milliard kishi yaqin yoki uzoq masofani ko‘rishda buzilishlar bilan yashamoqda . Shu bilan birga, kamida 1 milliard holatning oldini olish yoki ko‘rish buzilishini hali ham tuzatish mumkin . Dunyo miqyosida ko‘rish buzilishlarining asosiy sabablaridan biri — korreksiya qilinmagan refraksiya nuqsonlari, katarakta, glaukoma va diabetik retinopatiyadir. Muammo faqat kasalliklarning o‘zida emas. Ko‘pchilik ko‘rish qobiliyati sezilarli darajada yomonlashguncha oftalmolog ko‘rigini kechiktiradi. Inson yaxshi ko‘rib turgan bo‘lsa ham jiddiy ko‘z kasalligiga ega bo‘lishi mumkinmi? Nega glaukoma uzoq vaqt sezilmasligi mumkin? Telefon haqiqatan ham ko‘rishni buzadimi? Katarakta “yetilib qolishini” kutish kerakmi? Qaysi belgilar paydo bo‘lganda oftalmologga ertaga emas, aynan bugun murojaat qilish kerak? Bu savollar haqida oftalmolog shifokor Mamatov Jamshid Furkatovich bilan suhbatlashdik. — Jamshid Furkatovich, inson yaxshi ko‘rib turgan bo‘lsa ham, ko‘rish qobiliyatiga asta-sekin xavf tug‘dirayotgan kasallik bo‘lishi mumkinmi? Ha, albatta. Va asosiy xavf ham shunda. Ko‘rish o‘tkirligini, ya’ni mayda detallarni markazda ajratish qobiliyatini ko‘plab kasalliklar uzoq vaqt davomida buzmaydi. Avval periferik ko‘rish, kontrastni ajratish qobiliyati yoki to‘r parda tomirlarida o‘zgarishlar yuzaga kelishi mumkin. Miya esa tasvirni “to‘ldirib” boradi, ikkinchi ko‘z esa birinchi ko‘zdagi nuqsonni qisman kompensatsiya qiladi. Epidemiologik tadqiqotlarga ko‘ra, glaukoma bilan yashayotgan insonlarning taxminan yarmi o‘z tashxisidan bexabar. Oftalmologga murojaat qilish imkoniyati cheklangan hududlarda bu ko‘rsatkich 90 foizgacha yetishi mumkin. — Glaukoma nima? Nega u yillar davomida deyarli sezilmasdan rivojlanishi mumkin? Ushbu kasallik tufayli yo‘qotilgan ko‘rishni qaytarish mumkinmi? Glaukoma — ko‘ruv nervining surunkali kasalligi bo‘lib, bunda nerv tolalari asta-sekin nobud bo‘ladi va ko‘rish maydoni torayadi. Boshqarilishi mumkin bo‘lgan asosiy xavf omillaridan biri — ko‘z ichki bosimining (KIB) yuqoriligidir. Nega u sezilmaydi? Og‘riq bo‘lmasligi mumkin, ko‘rishning yo‘qolishi periferiyadan boshlanadi, markaziy ko‘rish esa kasallikning kech bosqichlarigacha saqlanib qoladi. Bundan tashqari, miya va ikkinchi ko‘z mavjud nuqsonlarni qisman yashiradi. Shikoyatlar paydo bo‘lgan paytga kelib, ko‘rish maydonining sezilarli qismi allaqachon yo‘qolgan bo‘lishi mumkin. Yo‘qotilgan ko‘rishni qaytarib bo‘lmaydi , chunki ko‘ruv nervi tolalari qayta tiklanmaydi. Davolash — tomchilar, lazer yoki jarrohlik amaliyoti — bir maqsadga qaratilgan: kasallikning rivojlanishini to‘xtatish yoki sekinlashtirish. Klinik tadqiqotlarda KIBni har 1 mm simob ustuniga pasaytirish kasallik rivojlanish xavfini taxminan 10 foizga kamaytirishi ko‘rsatilgan. Shuning uchun erta tashxis juda muhim. Xavf guruhi: 40 yoshdan keyingi yosh, ota-ona, aka-uka yoki opa-singillarda glaukoma bo‘lishi, miopiya, diabet, gormonal preparatlarni uzoq muddat qabul qilish. Glaukoma bilan kasallangan bemorning yaqin qarindoshlari albatta tekshiruvdan o‘tishi kerak. — Ko‘z ichki bosimi normal bo‘lsa, odamda glaukoma yo‘qligiga ishonch hosil qilish mumkinmi? Yo‘q. “Normal bosimli glaukoma” deb ataladigan turi mavjud. Osiyo populyatsiyalarida — Yaponiya, Koreya va Xitoyda — u ochiq burchakli glaukomaning sezilarli qismini tashkil qiladi. Bundan tashqari, ko‘z ichki bosimi sutka davomida o‘zgarib turadi, shox pardaning qalinligi esa o‘lchov natijasiga ta’sir qilishi mumkin. Tashxis kompleks baholash asosida qo‘yiladi: ko‘ruv nervi diski tekshiruvi, OKT (optik kogerent tomografiya), perimetriya (ko‘rish maydonlarini tekshirish), gonioskopiya, paximetriya va dinamik kuzatuv. Aksincha, ko‘z ichki bosimi yuqori bo‘lib, ko‘ruv nervi shikastlanmagan holat ham uchraydi. Bu oftalmogipertenziya deb ataladi. Bunday bemorlar kuzatuvga olinadi, ammo har doim ham davolash talab qilinmaydi. — Agar inson ertalab uyg‘onib, bir ko‘zida ko‘rish qobiliyati birdan yomonlashganini sezsa, bir necha kun kutish mumkinmi? Yo‘q. Shu kunning o‘zida, imkon qadar bir necha soat ichida shifokorga murojaat qilish kerak. To‘satdan ko‘rishning pasayishi — aksini isbotlamaguncha, shoshilinch holat hisoblanadi. O‘zbilarmonlik bilan hech qanday tomchi tomizmaslik va “o‘zi o‘tib ketadi” deb kutmaslik kerak. To‘satdan ko‘rishning yo‘qolishi yurak-qon tomir tizimidagi jiddiy hodisa, jumladan TIA yoki insult belgisi ham bo‘lishi mumkin. — Ko‘z oldida to‘satdan chaqnashlar, “yashinlar”, ko‘plab qora nuqtalar yoki yon tomondan qorong‘i parda paydo bo‘lishi qanchalik xavfli? Juda xavfli. Bular to‘r parda yirtilishi yoki ajralishining belgisi bo‘lishi mumkin. 24 soat ichida ko‘z shifokori ko‘rigidan o‘tish kerak. Yosh o‘tishi bilan, ayniqsa miopiyada, shishasimon tana to‘r pardadan ajralishi mumkin. U to‘r pardani tortib, “chaqnashlar”ni keltirib chiqaradi. Qon yoki pigment esa ko‘z oldida ko‘plab qora nuqtalar paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi. “Parda” hissi esa to‘r parda ajralayotganidan darak berishi mumkin. Klinik tavsiyalarga ko‘ra, o‘tkir orqa shishasimon tana ajralishi kuzatilgan bemorlarning 10–15 foizida to‘r parda yirtilishi aniqlanadi. Yirtiq lazer yordamida ambulator sharoitda bir necha daqiqada yopilishi va shu orqali to‘r parda ajralishining oldini olish mumkin. To‘r parda ajralishi esa jarrohlik amaliyotini talab qiladi. Davolash qanchalik erta amalga oshirilsa va to‘r pardaning markaziy qismi zararlanmagan bo‘lsa, natija shunchalik yaxshi bo‘ladi. — Ko‘z oldidagi odatiy “qora nuqtalar” qachon zararsiz, qachon esa jiddiy muammo belgisi bo‘lishi mumkin? Nisbatan zararsiz holat: ular uzoq vaqtdan beri mavjud, o‘zgarmaydi, kam sonli, chaqnashlar yoki soyalar yo‘q va ko‘rish pasaymagan. Xavotirli belgilar: to‘satdan paydo bo‘lishi, sonining keskin ko‘payishi, “qora yomg‘ir” yoki “qurum”ga o‘xshash ko‘rinish, chaqnashlar, soya yoki “parda”, ko‘rishning pasayishi, jarohat yoki operatsiyadan keyin paydo bo‘lishi, shuningdek diabet bilan kasallangan bemorda kuzatilishi. Har qanday **yangi paydo bo‘lgan “mushkalar”**da qorachiqni kengaytirib, ko‘z tubini tekshirtirish kerak. Yirtiq aniqlanmasa ham, bir necha haftadan so‘ng qayta ko‘rik tavsiya etiladi, chunki yirtiq keyinroq paydo bo‘lishi mumkin. — Telefon va kompyuter haqiqatan ham ko‘rishni buzadimi? Muammo ekranning o‘zida emas, undan foydalanish davomiyligi va masofasida. Ekranlar kattalarda to‘r parda kasalliklarini keltirib chiqarmaydi. Ammo yaqindan ishlaganda odam kamroq ko‘z qisadi va natijada raqamli ko‘z zo‘riqishi paydo bo‘lishi mumkin: quruqlik, achishish, charchoq va bosh og‘rig‘i. Ekranlardan chiqadigan ko‘k yorug‘likning to‘r pardaga zararli ekanini tasdiqlovchi ishonchli dalillar mavjud emas. 2023-yilgi Cochrane sharhi ko‘k yorug‘lik filtrli ko‘zoynaklarning ko‘z charchog‘ini kamaytirishda aniq foydasini ko‘rsatmagan. — Smartfon va planshetdan ko‘p foydalanish bolalarda miopiya xavfini oshiradimi? Ha, bunday bog‘liqlik mavjud. Ko‘chada o‘tkaziladigan vaqt esa asosiy himoya omillaridan biridir. Miopiya tez sur’atlarda tarqalmoqda va prognozlarga ko‘ra, 2050-yilga kelib dunyo aholisining qariyb yarmi miopiyaga ega bo‘lishi mumkin. Uzoq vaqt davomida yaqindan ishlash, jumladan smartfondan foydalanish, miopiya rivojlanish xavfining oshishi bilan bog‘liq. Himoya omillari — kunduzgi yorug‘lik va uzoqqa qarash. Maktab yoshidagi bolalar ishtirokidagi randomizatsiyalangan tadqiqotlarda ko‘chada qo‘shimcha vaqt o‘tkazish yangi miopiya holatlari sonini kamaytirgani ko‘rsatilgan. Xalqaro Miopiya instituti kuniga taxminan 2 soat ochiq havoda bo‘lishni tavsiya qiladi. Bunda quyoshdan himoyalanish — bosh kiyim va UV-filtrli ko‘zoynaklardan foydalanish ham muhim. JSST tavsiyalariga ko‘ra, 2 yoshgacha bo‘lgan bolalarga ekran tavsiya etilmaydi, 2–4 yoshda esa kuniga 1 soatdan oshirmaslik kerak. Agar miopiya allaqachon mavjud bo‘lsa, uning rivojlanishini sekinlashtirish uchun past dozali atropin, ortokeratologiya, maxsus ko‘zoynaklar va miopiyani nazorat qiluvchi yumshoq kontakt linzalari qo‘llanishi mumkin. Bularni shifokor tanlaydi. — Bola ko‘zlarini qisib qaray boshlasa, televizorga yaqinroq o‘tirsa yoki telefonni yuziga juda yaqin olib kelsa, ota-onalar qanchalik jiddiy munosabatda bo‘lishi kerak? Jiddiy munosabatda bo‘lish kerak. Yaqin haftalar ichida oftalmolog ko‘rigidan o‘tkazish lozim. Bolalar ko‘pincha shikoyat qilmaydi, chunki boshqalar qanday ko‘rishini bilmaydi. Sabablar orasida miopiya, gipermetropiya, astigmatizm, g‘ilaylik va ambliopiya (“dangasa ko‘z”) bo‘lishi mumkin. Bolalarda ko‘zoynak tanlashda qorachiqni kengaytiruvchi siklopegik tekshiruv o‘tkazish kerak, aks holda natija noto‘g‘ri bo‘lishi mumkin. Ambliopiyani davolash eng samarali tarzda 7–8 yoshgacha amalga oshiriladi, undan keyin samaradorlik pasayadi. — Ko‘zoynakni doimiy taqish ko‘zlarni unga “o‘rgatib qo‘yadi” va ko‘rishni yanada yomonlashtiradimi? Yo‘q. Bu afsona. Ko‘zoynak ko‘zlarni zaiflashtirmaydi. Miopiya ko‘z olmasining uzunligi o‘sishi bilan bog‘liq bo‘lib, bu jarayon ko‘zoynak taqishga bog‘liq emas. Ko‘zoynaksiz ko‘rish avvalgidan yomonroqdek tuyulishi ko‘pincha insonning tiniq tasvirga o‘rganib qolishi bilan izohlanadi. Ko‘rishni yetarli darajada korreksiya qilmaslik miopiya rivojlanishini sekinlashtirmaydi. Bolalarda esa ko‘zoynak ko‘rish tizimining normal rivojlanishi uchun zarur — aks holda ambliopiya rivojlanishi mumkin. — Ko‘z gimnastikasi yordamida miopiyani kamaytirish yoki “minus”dan xalos bo‘lish mumkinmi? Yo‘q, bu ham afsona. Ko‘z gimnastikasi ko‘z olmasining anatomik uzunligini o‘zgartirmaydi va miopiyani yo‘qotmaydi. Miopiyani to‘g‘ri korreksiya qilish va uning rivojlanishini nazorat qilish uchun oftalmolog tavsiyalariga amal qilish kerak. — Vitaminlar, lutein, chernika yoki turli biologik faol qo‘shimchalar ko‘rishni yaxshilaydimi? Ko‘pchilik bunday va’dalarni bo‘rttirib yuboradi. Hech qanday biologik faol qo‘shimcha ko‘rishni tiklamaydi va ko‘zoynak o‘rnini bosa olmaydi. Haqiqatan foydali bo‘lgan choralar: chekishdan voz kechish, qon bosimi va qand miqdorini nazorat qilish, UV-himoya, sabzavotlar — ayniqsa yashil bargli sabzavotlar va baliq iste’moli. — Dorixonadan “ko‘z qizarishiga qarshi” tomchilarni mustaqil sotib olib, muntazam ishlatish xavfsizmi? Yo‘q, xavfsiz emas. Bunday tomchilarning ko‘pchiligi tomirlarni toraytiruvchi moddalarni o‘z ichiga oladi. Ular vaqtincha ta’sir qiladi, ammo muntazam qo‘llanganda “rebound” qizarish , ya’ni qaytuvchi qizarish va o‘rganib qolish holatini keltirib chiqarishi mumkin. Ayrim moyil bemorlarda ular yopiq burchakli glaukoma xurujini ham qo‘zg‘atishi mumkin. Eng katta muammo shundaki, tomchilar qizarishning asl sababini niqoblaydi : allergiya, quruq ko‘z, yallig‘lanish, keratit yoki glaukoma. Og‘riq, yorug‘likdan qo‘rqish yoki ko‘rish pasayishi bilan kechadigan qizil ko‘z shifokor ko‘rigini talab qiladi. Gormonal tomchilarni, masalan, deksametazonni ham shifokorsiz ishlatish xavfli: ular glaukoma, katarakta va gerpetik keratitning og‘irlashishiga olib kelishi mumkin. — Ko‘zlarda doimiy quruqlik, achishish va “qum bor”dek his qilish faqat sun’iy ko‘z yoshini qo‘llash bilan hal bo‘ladimi? Yengil holatlarda yordam berishi mumkin, ammo simptomlar doimiy bo‘lsa, sababini aniqlash kerak. Quruq ko‘z kasalligi ko‘p omilli holatdir. Uning ortida meybomiy bezlar disfunksiyasi, blefarit, allergiya, Sjögren sindromi va boshqa tizimli kasalliklar, ayrim dori vositalarining nojo‘ya ta’siri, kontakt linzalar bilan bog‘liq muammolar yoki qovoqlarning to‘liq yopilmasligi bo‘lishi mumkin. Davolash asoslari: konservantsiz namlovchi tomchilar, qovoqlar gigiyenasi, iliq kompresslar va muhit omillarini nazorat qilish — konditsioner, quruq havo, chang va ekranlardan foydalanish. Agar simptomlar 2 haftadan ortiq davom etsa yoki og‘riq, yorug‘likdan qo‘rqish, ko‘rishning pasayishi kuzatilsa, shifokorga murojaat qilish kerak. — Kontakt linzalarda ba’zan uxlab qolish yoki ularni tavsiya etilgan muddatdan uzoqroq taqish qanchalik xavfli? Xavfli. Hatto “ba’zan” bo‘lsa ham. Kontakt linzalarda uxlash mikrobiologik keratit xavfini bir necha barobar oshiradi. Shox parda kislorod yetishmovchiligiga duch keladi va mikroorganizmlarning kirib borishi osonlashadi. Shox parda yarasi xiralashish, doimiy ko‘rish pasayishi va hatto transplantatsiyaga olib kelishi mumkin. — Kataraktada uning “yetilib qolishini” kutish kerakmi? Bu yondashuv eskirgan. Ilgari operatsiya ancha travmatik bo‘lgani uchun kataraktaning “yetilishi” kutilgan. Hozirgi zamonaviy fakoemulsifikatsiya va ko‘z ichki linzasini implantatsiya qilish — odatda mahalliy og‘riqsizlantirish ostida 15–20 daqiqa davom etadigan kam travmatik operatsiyadir. Operatsiya uchun asosiy ko‘rsatma — ko‘rishning hayot sifatiga xalaqit beradigan darajada pasayishi : ishlash, o‘qish, avtomobil boshqarish yoki xavfsiz yurishga ta’sir qilishi. Kataraktaning “yetilishi”ni kutish shart emas. — Katarakta operatsiyasini juda uzoq vaqtga kechiktirish keyingi davolashni qiyinlashtirishi mumkinmi? Ha. O‘ta yetilgan katarakta zichroq bo‘ladi, uni olib tashlash qiyinlashadi, asoratlar va shox parda shikastlanishi xavfi ortadi. Bundan tashqari: Afsuski, ba’zi bemorlar juda zich katarakta bilan murojaat qilishadi. Bunday holatda operatsiya ham murakkabroq, tiklanish ham uzoqroq bo‘ladi. — Lazer yordamida ko‘rishni korreksiya qilish bugungi kunda deyarli hammaga mos keladimi? Yo‘q, hamma uchun mos emas. Qaror to‘liq oftalmologik tekshiruvdan, jumladan shox parda topografiyasi va tomografiyasidan keyin qabul qilinadi. Asosiy qarshi ko‘rsatmalar va cheklovlar: Lazer korreksiyasi yoshga bog‘liq presbiopiyani bekor qilmaydi. 40–45 yoshdan keyin o‘qish uchun ko‘zoynak zarur bo‘lishi mumkin. — Oftalmolog oddiy tekshiruv vaqtida qandli diabet, arterial gipertoniya yoki boshqa tizimli kasalliklarning belgilarini ko‘rishi mumkinmi? Ha. To‘r parda — qon tomirlari va nerv to‘qimasini jarrohlik aralashuvisiz bevosita ko‘rish mumkin bo‘lgan yagona joylardan biridir. — Qaysi belgilar haqiqiy “qizil bayroq” hisoblanadi? Qisqacha: ko‘rishdagi har qanday to‘satdan o‘zgarish, ko‘zdagi og‘riq yoki jarohat — shoshilinch murojaat qilish uchun sabab. Shu kunning o‘zida / tez yordam: Yaqin 1–3 kun ichida: — Siz ko‘rishni avvalroq murojaat qilish orqali saqlab qolish mumkin bo‘lgan holatlarga tez-tez duch kelasizmi? Afsuski, ha. Bu qaytarib bo‘lmaydigan ko‘rish yo‘qotilishining eng ko‘p uchraydigan sabablaridan biridir. Odatdagi misollar: JSSTning 2019-yildagi Butunjahon ko‘rish hisoboti ma’lumotlariga ko‘ra, kamida 1 milliard odamda ko‘rish buzilishining oldini olish yoki uni tuzatish mumkin edi. — Inson yaxshi ko‘rsa, hech qanday og‘riq bo‘lmasa va ilgari oftalmologga bormagan bo‘lsa, nega profilaktik tekshiruvdan o‘tishi kerak? Kasallikni ko‘rish qobiliyatini hali saqlab qolish mumkin bo‘lgan paytda aniqlash uchun. Glaukoma, diabetik retinopatiya va makulyar degeneratsiya kabi ko‘rishga xavf tug‘diruvchi ko‘plab kasalliklar dastlab hech qanday alomatsiz kechadi. Oddiy oftalmologik tekshiruv odatda 20–30 daqiqa davom etadi: ko‘rish o‘tkirligi, ko‘z ichki bosimi, ko‘z tubi tekshiriladi va zarur bo‘lsa OKT amalga oshiriladi. Taxminiy tekshiruv jadvali: Yomonlashishini kutmang Oftalmologiyadagi eng muhim xulosalardan biri paradoksal eshitiladi: bugun yaxshi ko‘rish ko‘zlar to‘liq sog‘lom degani emas. Ayrim kasalliklar asta-sekin rivojlanadi va inson ulardagi o‘zgarishlarga shunchaki moslashib boradi. Boshqa kasalliklar esa uzoq vaqt davomida og‘riq yoki sezilarli noqulaylik tug‘dirmaydi. Ayrim holatlarda esa shifokorga o‘z vaqtida murojaat qilish ko‘rish qobiliyatini saqlab qolish imkoniyatini bevosita belgilaydi. Shuning uchun profilaktik tekshiruvdan inson ko‘rishi yomonlashgandan keyin emas, muammoni undan oldin aniqlash uchun o‘tishi muhim. Ko‘rish qobiliyatini biz odatda uning yo‘qolishini boshlamaguncha qadriga yetmaymiz.
Nevrologiya afsonalarsiz: nevrologga 15 muhim savol Bosh og‘rig‘i, migren, bosh aylanishi, qo‘l-oyoqlarning uvishishi, bel va bo‘yin og‘rig‘i, uyqu buzilishi — millionlab insonlar duch keladigan alomatlardir. Shunga qaramay, ko‘pchilik noqulaylikka ko‘nikib qoladi, o‘zicha og‘riq qoldiruvchi dorilar qabul qiladi yoki shifokorga murojaat qilishni kechiktiradi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, 2021-yilda asab tizimiga ta’sir qiluvchi kasallik va holatlar taxminan 3,4 milliard kishida — dunyo aholisining qariyb 43 foizida uchragan. Nevrologik kasalliklar butun dunyoda sog‘liqning yomonlashuvi va nogironlikning yetakchi sabablaridan biri hisoblanadi. Qaysi alomatlarni e’tiborsiz qoldirib bo‘lmaydi? Migren oddiy bosh og‘rig‘idan nimasi bilan farq qiladi? Bel og‘rig‘ida har doim ham disk churrasi aybdormi? Qachon MRT tekshiruvi kerak? Eng ko‘p uchraydigan savollarga AKFA Medline nevrologi, 19 yillik tajribaga ega MD, PhD Nigora Saidganiyevna Qodirxo‘jayeva javob beradi. Shifokorning professional qiziqishlari nevrologiya, neyropsixologiya, transkranial magnit stimulyatsiya — TMS hamda nevrologiyada, jumladan birlamchi surunkali bosh og‘riqlarida botulinoterapiyani qo‘llashni o‘z ichiga oladi. 1. Bemorlar nevrologga ko‘pincha qanday shikoyatlar bilan murojaat qilishadi? Eng ko‘p uchraydigan shikoyatlar — bosh og‘rig‘i, bosh aylanishi, bo‘yin va beldagi og‘riqlar, qo‘l-oyoqlarda uvishish yoki sanchish hissi, mushaklardagi kuchsizlik, uyqu va xotira bilan bog‘liq muammolardir. Shuningdek, bemorlar qo‘l titrashi, harakat muvofiqligining buzilishi, quloqda shovqin, sezuvchanlikning o‘zgarishi, turli og‘riq sindromlari, insultdan keyingi holatlar va periferik asab tizimi kasalliklari bilan ham murojaat qilishadi. Muhim jihati shundaki, bir xil alomat turli sabablar tufayli yuzaga kelishi mumkin. Masalan, bosh aylanishi vestibulyar tizim bilan bog‘liq bo‘lishi yoki boshqa kasalliklar belgisi sifatida namoyon bo‘lishi mumkin. Shuning uchun nevrologning vazifasi faqat alomatni yo‘qotish emas, uning asl sababini aniqlashdir. 2. Odamlar qaysi nevrologik alomatlarni ko‘pincha jiddiy qabul qilmaydi? Tananing bir tomonida to‘satdan yuzaga kelgan qo‘l yoki oyoq uvishishi va kuchsizligi, nutqning buzilishi, yuz assimetriyasi, ko‘rishning keskin yomonlashishi, odatdagidan keskin kuchli bosh og‘rig‘i va muvozanatning to‘satdan buzilishi alohida e’tibor talab qiladi. Odamlar tez-tez takrorlanadigan bosh og‘rig‘i, barmoqlarning vaqti-vaqti bilan uvishishi, muvozanat buzilishi, oyoq yoki qo‘lga tarqaladigan bel og‘rig‘i, xotira va uyqudagi o‘zgarishlarni ham uzoq vaqt e’tiborsiz qoldirishlari mumkin. Agar alomat takrorlansa, kuchaysa yoki kundalik hayotga xalaqit bera boshlasa, unga ko‘nikib yashash emas, mutaxassisga murojaat qilish kerak. 3. Qachon oddiy bosh og‘rig‘i nevrologga murojaat qilish uchun sabab bo‘ladi? Agar bosh og‘rig‘i muntazam takrorlansa, kuchayib borsa yoki uning odatiy xarakteri o‘zgarsa, sababini aniqlash lozim. Ayniqsa quyidagi holatlarda shifokorga murojaat qilish kerak: • bosh og‘rig‘i birinchi marta paydo bo‘lib, juda kuchli bo‘lsa; • xurujlar tezlashib borsa; • og‘riq qusish, ko‘rish, nutq yoki sezuvchanlik buzilishi, kuchsizlik bilan birga kechsa; • bosh jarohatidan keyin yuzaga kelsa; • og‘riq qoldiruvchi preparatlarni tez-tez qabul qilishga to‘g‘ri kelsa; • bosh og‘rig‘i ish, uyqu yoki kundalik faoliyatga jiddiy ta’sir qilsa. To‘satdan boshlanib, soniyalar yoki bir necha daqiqa ichida maksimal darajaga yetadigan juda kuchli bosh og‘rig‘i ayniqsa xavotirli belgi hisoblanadi. Bunday vaziyatda shoshilinch tibbiy tekshiruv talab etiladi. 4. Migren nima va u oddiy bosh og‘rig‘idan nimasi bilan farq qiladi? Migren — shunchaki kuchli bosh og‘rig‘i emas, balki mustaqil nevrologik kasallikdir. Odatdagi migren xuruji bir necha soatdan bir necha sutkagacha davom etishi mumkin. Og‘riq ko‘pincha pulsatsiyalovchi bo‘ladi, boshning bir tomonida kuchliroq sezilishi va oddiy jismoniy faollik paytida kuchayishi mumkin. Migren paytida bosh og‘rig‘i ko‘pincha ko‘ngil aynishi, yorug‘likka, tovushga va hidlarga ortiqcha sezuvchanlik bilan kechadi. Biroq har bir bemorda klassik belgilar to‘liq namoyon bo‘lavermaydi. Shu sababli tashxis, avvalo, alomatlar va bemorning kasallik tarixi asosida qo‘yiladi. 5. Migren uchun qanday alomatlar xos va xurujni nimalar qo‘zg‘atadi? Bosh og‘rig‘idan tashqari bemorda quyidagilar kuzatilishi mumkin: • ko‘ngil aynishi; • yorug‘lik va tovushga sezuvchanlik; • asabiylik; • diqqatni jamlash qiyinlashishi; • kuchli charchoq; • jismoniy harakat paytida holatning yomonlashishi. Migrenni qo‘zg‘atuvchi omillar har bir insonda turlicha bo‘ladi. Eng keng tarqalganlari — uyquning yetishmasligi yoki ortiqcha uxlash, emotsional stress, ovqatlanishni o‘tkazib yuborish, suvsizlanish, ayrim gormonal o‘zgarishlar va kundalik rejimning keskin o‘zgarishidir. Bosh og‘rig‘i kundaligini yuritish juda foydali. Unda xuruj sanasi, davomiyligi, ehtimoliy sabablar, qo‘shimcha alomatlar va qabul qilingan dorilar qayd etiladi. Bu shifokorga kasallikdagi qonuniyatlarni aniqlashga yordam beradi. 6. Aurali migren nima va u qanday namoyon bo‘ladi? Aura — odatda bosh og‘rig‘idan oldin paydo bo‘ladigan vaqtinchalik va qaytuvchan nevrologik alomatlardir. Ba’zi hollarda ular bosh og‘rig‘isiz ham kuzatilishi mumkin. Eng ko‘p uchraydigani — ko‘ruv aurasi. Bunda inson ko‘z oldida yaltirab turgan nuqtalar, zigzag chiziqlar, yorug‘lik chaqnashlari yoki ko‘rish maydonining ayrim qismlarini vaqtincha ko‘rmay qolishi mumkin. Shuningdek, qo‘l yoki yuz bo‘ylab asta-sekin tarqaladigan sanchish yoki uvishish hissi kuzatilishi mumkin. Kam hollarda vaqtinchalik nutq buzilishi ham uchraydi. Agar bunday alomatlar birinchi marta yuzaga kelgan bo‘lsa, ayniqsa ular to‘satdan boshlangan bo‘lsa, ularni mustaqil ravishda migren deb baholash mumkin emas. Ayrim belgilar tranzitor ishemik xuruj yoki insultga o‘xshashi mumkin. Shuning uchun tibbiy ko‘rik zarur. 7. Migrenni davolash mumkinmi va bugungi kunda qanday zamonaviy usullar mavjud? Bugungi kunda migrenni samarali nazorat qilish imkonini beradigan davolash usullari mavjud. Davolashning asosiy maqsadi — xurujlar soni, davomiyligi va kuchini kamaytirish hamda bemorning hayot sifatini yaxshilash. Davolash odatda ikki yo‘nalishdan iborat. Birinchisi — boshlangan xurujni bartaraf etish. Vaziyatga qarab shifokor migren uchun maxsus preparatlar yoki boshqa vositalarni tavsiya qilishi mumkin. Ikkinchisi — profilaktik davolash. U tez-tez yoki og‘ir kechadigan xurujlarda individual tarzda tanlanadi.Surunkali migrenning ayrim holatlarida botulinoterapiya qo‘llanishi mumkin. Zamonaviy nevrologiyada migren rivojlanish mexanizmlariga bevosita ta’sir qiluvchi yangi profilaktik davolash usullari ham mavjud. Davolash usulini tanlashda xurujlarning tezligi, hamroh kasalliklar, avvalgi davolash natijalari va bemorning individual xususiyatlari hisobga olinadi. 8. Tez-tez bosh og‘rig‘i yoki migren bo‘lsa, bosh miya MRTsi shartmi? Har bir bosh og‘rig‘i bo‘lgan bemorga MRT kerak emas. Agar klinik belgilar birlamchi bosh og‘rig‘iga, masalan, migrenga xos bo‘lsa va nevrologik ko‘rikda xavotirli belgilar aniqlanmasa, qo‘shimcha tekshiruv talab qilinmasligi mumkin. MRT shifokorga bosh og‘rig‘ining ikkilamchi sabablarini istisno qilish zarur bo‘lgan vaziyatlarda buyuriladi. Masalan, og‘riq xarakterining o‘zgarishi, nevrologik alomatlarning paydo bo‘lishi, noodatiy klinik holat yoki boshqa xavotirli belgilar kuzatilganda. Shuning uchun to‘g‘ri yondashuv — avval shifokor konsultatsiyasi va nevrologik ko‘rik, keyin esa ko‘rsatmaga muvofiq tekshiruv. 9. Bosh aylanishi nima sababdan yuzaga keladi va qachon u xavfli belgi bo‘lishi mumkin? “Bosh aylanishi” tushunchasi ostida bemorlar turli hissiyotlarni nazarda tutishi mumkin: atrofdagi narsalar aylanayotgandek tuyulishi, beqarorlik, muvozanat yo‘qolishi, hushdan ketayotgandek bo‘lish yoki boshda “tuman” hissi. Buning sabablari ham turlicha. Keng tarqalgan sabablarning biri — yaxshi sifatli paroksizmal pozitsion bosh aylanishi bo‘lib, bunda xuruj bosh holatining o‘zgarishi bilan bog‘liq bo‘ladi. Shuningdek, ichki quloq, asab tizimi, yurak-qon tomir tizimi va boshqa holatlar ham bosh aylanishiga sabab bo‘lishi mumkin. Agar bosh aylanishi to‘satdan boshlangan bo‘lsa va u nutq buzilishi, qo‘l-oyoqdagi kuchsizlik yoki uvishish, ko‘zda ikki ko‘rish, harakat muvofiqligining keskin buzilishi yoki yangi kuchli bosh og‘rig‘i bilan birga kechsa, zudlik bilan tibbiy yordamga murojaat qilish kerak. 10. Qo‘l va oyoqlarning uvishishi, sanchishi yoki “chumoli yurgandek” bo‘lishi nimadan darak berishi mumkin? Bu alomatlarning sababi vaqtinchalik asab siqilishidan tortib, umurtqa pog‘onasi, periferik asablar yoki markaziy asab tizimi kasalliklarigacha bo‘lishi mumkin. Masalan, kaftning uvishishi ma’lum bir asabning siqilishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Oyoq panjalarida simmetrik uvishish esa periferik neyropatiyada kuzatilishi mumkin. Shifokor uvishishning qayerda paydo bo‘layotgani, qanchalik kuchli ekani, og‘riq, mushak kuchsizligi yoki reflekslarning o‘zgarishi mavjudligini baholaydi.Agar sezuvchanlik buzilishi kuchayib borsa yoki mushak kuchsizligi bilan birga kuzatilsa, tekshiruvni kechiktirmaslik kerak. 11. Insultning qanday dastlabki belgilarini har bir inson bilishi kerak? Insultning eng muhim belgilaridan biri — ularning to‘satdan paydo bo‘lishidir. Yuz: insondan kulishni so‘rang. Yuzning bir tomoni osilib qolishi mumkin. Qo‘l: ikkala qo‘lni bir vaqtda ko‘tarishni so‘rang. Bir qo‘l tushib ketishi yoki umuman ko‘tarilmasligi mumkin. Nutq: oddiy jumlani takrorlashni so‘rang. Nutq tushunarsiz bo‘lishi yoki inson gapni ayta olmasligi mumkin. Shuningdek, to‘satdan ko‘rishning buzilishi, kuchli bosh aylanishi, koordinatsiyaning yo‘qolishi, tananing bir tomonida uvishish yoki kuchsizlik paydo bo‘lishi mumkin. Insultdan shubha qilinganda alomatlar o‘z-o‘zidan o‘tib ketishini kutish mumkin emas. Darhol tez tibbiy yordam chaqirish kerak. Bemor qanchalik tez ixtisoslashtirilgan tibbiy muassasaga yetkazilsa, samarali davolash imkoniyati shunchalik yuqori bo‘ladi. 12. Nega bugungi kunda bo‘yin va bel og‘rig‘i hatto yoshlar orasida ham ko‘p uchraydi? MRTda topilgan disk churrasi har doim ham og‘riq sababimi? Yo‘q. MRTda protruzia yoki disk churrasi aniqlanishi aynan shu o‘zgarish og‘riqning sababi ekanini anglatmaydi. Umurtqalararo disklardagi o‘zgarishlar hech qanday og‘riq sezmaydigan insonlarda ham uchrashi mumkin. Shuning uchun shifokor MRT natijasini bemorning shikoyatlari va nevrologik ko‘rik natijalari bilan birgalikda baholaydi. Og‘riq mushaklar, umurtqa pog‘onasi bo‘g‘imlari, boylamlar, asab tuzilmalarining ta’sirlanishi va boshqa omillar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Yoshlar orasida kamharakat turmush tarzi, kompyuter qarshisida uzoq vaqt o‘tirish, jismoniy faollikning yetishmasligi, yuklamaning noto‘g‘ri taqsimlanishi va stress muhim rol o‘ynaydi. Davolash kerak bo‘lgan narsa MRT tasviri emas, balki bemorning o‘zi va uning alomatlarini keltirib chiqarayotgan sababdir. 13. Surunkali stress, xavotir va uyqu yetishmasligi nevrologik alomatlarni paydo qilishi yoki kuchaytirishi mumkinmi? Ha. Uyqu, ruhiy holat va asab tizimi bir-biri bilan chambarchas bog‘liq. Surunkali stress va uyqu yetishmasligi bosh og‘rig‘i, migren, mushak tarangligi, bosh aylanishi, diqqatni jamlash qiyinlashishi va charchoqni kuchaytirishi mumkin. Ba’zi bemorlarda yopiq doira shakllanadi: stress uyquni yomonlashtiradi, uyquning buzilishi asab tizimining sezuvchanligini oshiradi, alomatlar kuchayadi, natijada xavotir yanada ortadi. Biroq har qanday alomatni faqat stress bilan bog‘lab qo‘yish to‘g‘ri emas. Avvalo boshqa mumkin bo‘lgan sabablarni istisno qilish kerak. 14. Bemorlar bosh og‘rig‘i, migren yoki boshqa nevrologik alomatlarni o‘zicha davolashda qanday xatolarga yo‘l qo‘yishadi? Eng ko‘p uchraydigan xatolardan biri — og‘riq qoldiruvchi dorilarni nazoratsiz va juda ko‘p qabul qilish. Ba’zi preparatlar tez-tez qo‘llanilganda bosh og‘rig‘ining o‘zi yanada ko‘payishi va dori vositalarini ortiqcha qabul qilish bilan bog‘liq bosh og‘rig‘i shakllanishi mumkin. Yana bir xato — MRT natijasini klinik holatdan alohida davolash. Bemorlar ko‘pincha alomatning aniq sababi aniqlanmasdan turib “qon tomirlar uchun” dorilar, vitaminlar, tinchlantiruvchi vositalar yoki boshqa preparatlarni o‘zicha qabul qilishadi. Nevrologiyada avvalo to‘g‘ri tashxis qo‘yish, undan keyingina davolash usulini tanlash muhim. 15. Nevrologik kasalliklarning oldini olish va asab tizimi salomatligini saqlash uchun nimalarni tavsiya qilasiz? Asab tizimini barcha kasalliklardan himoya qiladigan bitta universal tabletka mavjud emas. Eng katta ahamiyatni kundalik odatlar egallaydi. Muhim tavsiyalar: • muntazam jismoniy faollikni saqlash; • arterial qon bosimini nazorat qilish; • qondagi glyukoza va xolesterin darajasini kuzatib borish; • chekishdan voz kechish; • to‘g‘ri uyqu rejimiga rioya qilish; • muvozanatli ovqatlanish; • surunkali uyqusizlikka yo‘l qo‘ymaslik; • dori vositalarini nazoratsiz qabul qilmaslik; • ruhiy-emotsional holatga e’tibor qaratish. Eng muhimi — shifokorga o‘z vaqtida murojaat qilish. Alomat chidab bo‘lmas darajaga yetishini kutmaslik kerak. Takrorlanuvchi bosh og‘rig‘i, sezuvchanlikning buzilishi, kuchli bosh aylanishi, mushak kuchsizligi va boshqa nevrologik belgilar mutaxassis tomonidan baholanishi kerak. Eng muhimi — alomatlarga ko‘nikib qolmaslik Bosh og‘rig‘i, bosh aylanishi yoki uvishish har doim ham xavfli kasallik belgisi bo‘lavermaydi. Ammo buning sababini insonning o‘zi aniq baholay olmaydi. Zamonaviy nevrologiyada tashxis faqat bitta alomat yoki MRT natijasiga asoslanmaydi. Shifokor bemorning shikoyatlari, kasallik tarixi va nevrologik holatini baholaydi, shundan keyingina qanday qo‘shimcha tekshiruvlar kerakligini belgilaydi. Tananing bir tomonida to‘satdan kuchsizlik, yuz assimetriyasi, nutq, ko‘rish yoki muvozanatning buzilishi yuzaga kelsa, tibbiy yordam darhol ko‘rsatilishi kerak. O‘z vaqtida o‘tkazilgan diagnostika kasallikni to‘g‘ri davolash bilan birga, keraksiz tekshiruvlar va noto‘g‘ri o‘z-o‘zini davolashning oldini olishga yordam beradi.
Diagnostika
